ny: mE n 4 aret ih

τ αν tut hut " M ite t ji Ee Mte " Με d uri μὴν Cre ἐλ εκ): d s ! PLU SEU e ὁ , ^ ^ t dee. » rit Pe i ἔρος MEHR TED rn 5t it^ noL " MP iet it

ris ei dup ERR / p Med A ILLUC ἐδῶ T " ire Pos ὩΣ τ Ξ A DE εἶ, aie in. » » ' » ΄ 4 4€ MSS rie. TELA HOM M MeL Ν : ΣΟ ng t utut ibo γεν" (tet bon Mte ferri Py A "a OC detulit ete inen A rtt MUSEUMS EUMD VER ere, etus hs! vis Pon M,

e iie tret, a teta! efi lat to ( rit ite eer e is die CPP AME,

iter he! TRAP)

s ifa * ἐπ τες 2: oe i M ent MU

| 200 7 Modan. d 4 Mid jr VILIS Jm ? 2 fierttg ah "n δ t Ul M vt LA / ii a'etetet etg, ite d Ted H

CLA ^ " iste (a 4f 6a à

ἡ τς n d IPM » n CM MR det 2 δ le . "PAPE Mf, (469 Ga P afa a LL UE UL SEU tet THESE 5»,

SA MOERDEA Pbi e MEME DAHUE QNEM LH A LLLIUPRLH ELE 1 17 UD * afe / Ptstititut itus, iita attenta nh . Mat MUI BEA d mee : Mine e»t i ^ et "a "ut ;' d nn it AME. DAE pif etl i PP DUE t OMA IM MIHI "t Ms RARO ὍΣ ΠΗ pe : ΠΑΝ n LEURS oi P tos

"

dt ; / Mit » tet ΝΣ ᾿ tta ΡΝ, ^ ) riot utat ἐγ εὐ εἶ d Ht te ΤΡ / PME tr A eU UG MOLDE HET PELA ρα DM ME rt it eras ins d TR δὲ 5 t IMs "ns DEP LA ADEM EAT ne ΤῊΣ Mitth t MetaSatet ΟΣ ὅρος Der, » Ct ἘΡΉΜΗΝ tet Mid ΠΡ ΤΗΝ e DC ;' MN tah ts potu , Metti i e $,

|

"n

' SORABR MEME atn Mee 1rd ΣΎΝ Ἃ 5^ en LUN Ud att MOREM itetat Ἢ nnnm Ben is ur (ri 006 itat PS, itta tita ^ (c ἜΡΙΝ DD jt "t iti ΗΝ, HE ΩΣ, FN i itte t PM Meer ΣΕ, PIU DLE Vefiditetetetei rii Ha HT att t TT Ms deii tetas DODPMPEH AL HET RIVELA 4 fe d "i ;

Mate τῇ » » ide t 1 ; " v OE 2 s P" ᾿

it

" ) ΜΝ ^ Ho ,

t

"t VE PS

j^ ; OPEP pat

in MEME 4 Md

dida fitit AH du , iate heb htt HU E 2 VEpr iet Mit t j j » PP

, dite tà fits HMM ALPE (t "s Jj Mtt fur »

;' LE ttt Me tt teft Mte ie us ΟΡ pe

at n M itt ed x, Vm: det ^ t ᾽ν » ut ΡΟΣ "t rM ii VI "m i t B Ἧς Dn Or iid GOTT ji ) H opt D Ὧν o 1 uu More i e HH iin (ne io ,

;1 tet DOO CoL HEP te ^ δι DOE eite τ titatatetetat dn d Vids iis t ὍΝ f 4E ht M une p Suae POE ΠΡ ΜΑΙ SPHERE) TH MAINE τ E p Miete E: τ ' Uu EEHECEM js uum ΤΡ ΤΡ de ettet ted ela ASIE RN OSSA mE

RUtitetid

teat

? tet C STE "s dm E ide IM» t node ΜῊΝ ; " » uc i D LU ἘΠ i ἡ d tnnt ii pott , di n

ot dut ?! ies

XO

XX.

Cu

; (teta inde TEE ir

DARREN δια

Mat

;« ἐς ἐς A

lets (e; M, MERO i ) Ἵν Pur) 5 EP 1

e rac"

i » x TO inh dtt "t bie to ΜΝ d ds E s "HA E Tot ue MERERI REREES s Dip i iet Sn d tit DIA annu Ut δ ADEM (js PER iiti tt ; iR Ms dd: x is " n a δ ς fefifateiete i id ! ) i fii | : IHRE did d its Hp ht Das ttti PE ἐμ ΜΗ ἜΝ f 4 nr "m H B t DOE Hs RUN (eie VH ERREUR δ Σ ΤῊ " ) t ei PEPPER hir d iria Hon t | : ἢ POSEE

ADEM Uus "d

XX

SOS

S XUL.

,

)

ΣΎ GIGS 6 ἜΣ n ns t dits i

SERE iia T EPI Mob) d Uno ie HYHHERIE j utei iie tat itt iit ΗΝ din DERE.

dtt '*e Mnt it

»!

'd (uude SERIEM M

NM

OS

CH PERO Pete "

- dx. ere

ccs OY y:

Y

» : t (num

1 ith nuts en

s OPERAE

itte tu

LG

ΡΝ iti itat

l je VOTO 4 T aiti atate tatit " et fet

ἜΡΗΜΟ dette ^ HIEMS M lieeete t innt atte “ qoe nnd "n eitis 7 ες TR τ itat etta bab glaub Caef aded de 0t " VIDE τ etn ORO IUS etie Doe ] ΟΝ, it m ifti ietitetet teet titii iMatetefat Sie D » idis [PPM inns iit M P LPEESE PERS "n eite δ ἜΝ: DUROS dde Nite dtm Dapper Hii iti MM ELM dtefet dii , ined ΡΝ Matta ttfebat Lett ΣΉΜ tite Pan bh» D

τ te fetta? tet PORRO HEMER let patet H deett! ἐγ ΗΝ ἌΡ taf ga atti : bivio MH attt ye Apt: (feta DOO tt Δ Ρ ΡΝ i obe SE p" ?

^

"a

TERRE

H

MG PIE ME

RRPRE REN

nn: n" " diet ΠῊΣ i bt

» t

e -- c

er

v XM.

T.

Án ratos "1 ἢ

Suc

ἔ *u Ld AUN

Tnt

-

τ

" zen [ ᾿ Mh, ieri CUM. ε ER 1. s Zn «ur : ied BT vea τῷ | ΗΝ ; f i τως 1^ YS L

Mo "ai ἂν LM / suu bu: i ον ara Le rro be M ak a δε λό, ν᾿, et ap ta jM Nc s Di 1 ν᾽ πῶ ΛΑ͂ : C ὩΣ PP UMOR 19 πο hA 1054 ἮΝ ALLEE ZI

EM

L

db x A^

n rd "i m Mf s εν a M » " "a i t » 4 Meg e RR UHR 0797 Νὴ ^» sil ἢ , e eA MN LAE d ida " diu. m pU d * Τὴ

» Sienna δια. genti

et Cmn εἰ — ud E A

ir D ᾿ JU P d

2 L] " a VU nt jd in ἢ / am Ὁ ν

- ἐγ $E [T ht.

P E M ΤῸ. ᾿ 4/ AU M A γ " "Ur I Ὕ » A : E ? "T

Digitized by the Internet Archive in 2013 |

http://archive.org/details/epistulaeimperatO1gnth

CORP VS SCRHIPTORVM. ECCLESIASTICORVM LATINORVM

EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS

VOL. XXXV EPISTVLAE

IMPERATORVM PONTIFICVM ALIORVM INDE AB A. CCCLXVII VSQVE AD A. DLIII DATAE AVELLANA QVAE DICITVR COLLECTIO

EX RECENSIONE

OTTONIS GVENTHER

PARS I PROLEGOMENA. EPISTVLAE I—CIV.

PRAGAE VINDOBONAE LIPSIAE F. TEMPSKY F. TEMPSKY G. FREYTAG

BIBLIOPOLA ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS

MDCCCLXXXXYVYV.

"T ^ / / : : δ). ζει doa fL t aea

CPISTVLAE. IMPERATORVI. PONTIPICIM. ALIORYN

INDE AB A. CCCLXVII VSQVE AD A. DLIT DATAE

AVELLANA QVAE DICITVR COLLECTIO

2

—

RECENSVIT COMMENTARIO CRITICO INSTRVXIT INDICES ADIECIT

OTTO GVENTHER

Sra do eau Ὁ Ga XU AV

PARS I PROLEGOMENA. EPISTVLAE I—CIV.

PRAGAE VINDOBONAE LIPSIAE F. TEMPSKY F. TEMPSKY G. FREYTAG

BIBLIOPOLA ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS.

MDCCCLXXXXV.

^

' 5r A í ᾿ T Au Po ᾿ "n TI ' t 11 a | - | i J * τ; & * ,y To ej |. | ! Á C owns Y 4 ἌΧ ; s ^ [a ] [ Ϊ Ἷ, . πὰ " -Ξ ΡΥ , Vra. : 4 L] * LL , ] "τᾶν - * Ant ^ í , ^ | a á Lu d LI

PROLEGOMENA.

Plus decem anni praeterlapsi sunt, ex quo Paulus Ewald societatis in honorem Caroli Savigny constitutae opibus ad- iutus auetoritate illustris academiae scientiarum Uindobonensis negotium suscepit Auellanae quae dicitur collectionis noua uel potius principe editione emittendae?). neque uero uir doctis- simus id quod suscepit perficere potuit; immo eum anno 1887 praematura morte obiret, nihil absoluerat nisi collationem codicis Uatieani 4961, quem cum multis aliis et ipse per- suasum habebat unum esse recensendae collectionis funda- mentum. itaque cum anno 1888 ego editionem illam perficere iuberer, tota mihi res ab ouo incipienda erat, praesertim cum eodem fere tempore Guilelmus Meyer Spirensis inueteratam illam de Uatieani 4961 uirtute opinionem funditus euerteret. anno igitur 1889 in Italiam profectus sum, ut Auellanae co- diees adeuratius examinarem, ubi fere annum moratus redii Gottingam ibique editionem perfeci, nisi quod ad nonnullos codices denuo inspielendos hieme anni 1893 iterum duos menses Romae degi. iam uero editione ad finem perducta nihil restat, nisi ut hic quoque gratias agam quam maximas et societati Sauignianae academiaeque Uindobonensi, quae opi- bus suis illa, haec sua beneuolentia effecerunt ut opus satis prolixum multique sudoris omnino possem absoluere, et mul- ts illis hominibus liberalissimis, qui aut benigne permiserunt ut eodieibus suae curae demandatis uti possem aut ipsi libros manuscriptos in meum usum comiter inspexerunt; inter quos eum multi ali Italiae Galliae Austriae Heluetiae Germaniae

1) ef. Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte V (1884) p. 237 sqq.

XXXV pars 1. a

II Prolegomena.

uiri doctissimi tum primo loco nominandi sunt et Leopoldus Delisle bibliothecae nationalis Parisinae administrator liberalis- simus et humanissimi duo bibliothecae Uaticanae praefecti, Isidorus Carini et Iohannes Bollig, quorum utrumque hoe anno morte defunctum lugent etiam Germanorum quotquot ueterum litteris incumbunt. eximiae deinde grates agendae sunt Guilelmo de Hartel, qui me non solum in corrigendis plagulis benignissime adiuuit sed etiam de singulis lectionibus dubitantem aut confirmauit aut correxit.

Colleetionem quam editurus sum adcuratius descripserunt fratres Ballerinii (De antiquis collect. canon. II cap. 12 — Append. ad S. Leonis opera p. CLVIII sqq.), qui a codice Auel- lano ei nomen imposuerunt Auellanae, et Fridericus Maassen (Geschiehte der Quellen und der Literatur des canonischen Rechts I p. 787 sqq-;-Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften LXXXV, 1877, p. 227 Sqq.). continentur ea epistulae edicta indiculi circiter 244 annis 367—553 cum ab imperatoribus magistratibusque Ro- manis ac Byzantinis tum a papis episcopis sacerdotibus syn- odis data. ante alias uero similes collectiones corpus Auel- lanum eo imprimis insigne est, quod earum epistularum plus quam ducentas nobis solum seruauit. epistularum autem recentissima cum sit ep. 83, Uigilii papae constitutum quod dieitur de tribus capitulis die 14 Maii a. 553 emissum, cum Balleriniis concludendum uidetur collectionem saeculo etiam sexto haud multo post Uigilii aetatem Romae compositam esse. obseruandum tamen Auellanam non esse collectionem ex omni parte perfectam atque ut exempli causa collectionem decretalium Dionysii Exigui in omnium usum compositam atque euulgatam; immo non desunt uestigia, quibus elucere uidetur eam nihil esse nisi siluam quandam ac materiam historiae a nescio quo corrasam atque sub hac quidem forma non nisi priuatis usibus destinatam.

Prolegomena. III

Atque de compositione quidem ae fontibus, unde collector singulas epistulas hauserit, cum propediem alio loco expli- catius expositurus sim, hie dixisse sufficiat distinguendas ui- deri partes seu collectiuneulas eius quinque, quarum primam efficiunt epp. 1—40 cum de alis rebus tum de schismatis Ursini et Eulalii agentes, alteram epp. 41— 50 ad historiam pertinentes Pelagii annorum 417 et 418 haustaeque e fonte quodam ad scrinia Aurelii Carthaginiensis episcopi redeunte, tertiam epp. 51—55 Leonis I aliunde ignotae, quartam epp. 536—104, quae exceptis epp. 82—93 casu quodam hie insertis spectant res ecclesiasticas sub pontificatu Simplicii Felicis Gelasii Symmachi gestas, quintam denique epp. 105—243 annis 514—521 aut ab Hormisda papa aut ad eum datae; quae enim restat ep. 244 de duodecim gemmis rationalis ab Epiphanio Constantiensi ad Diodorum Tyri episcopum scripta ad ipsam collectionem non pertinere sed ei posteriore demum tempore adnexa uidetur.

Iam uero recensio collectionis adeuratius explicanda. quam quidem rem ita instituam, ut primo capitulo agam de codicibus manu Scriptis, altero de editionibus impressis, tertio de eis epistulis, quae etiam aliis locis nobis traditae sunt.

CAPUT PRIMUM. DE CODICIBUS.

Collectionis Auellanae codices manuscripti mihi innotuerunt hi:

I. Codices membranacei aetatis uetustioris. 1) Uatie. lat. 3787 saec. XI ineuntis. 2) Uatie. lat. 4961 saec. XI ineuntis.

II. Codices chartacei aetatis recentioris.

3) Mareian. Uenet. Tur. canon. 13 anno 1469 absolutus. 4) Marcian. Uenet. Tur. canon. 14 saec. XVI.

9) Uatie. lat. 3786 saec. XVI.

6) Ottobon. lat. 1105 saec. XVI.

1) Uatie. lat. 5617 saec. XVI.

IIII Prolegomena.

8) Angelicanus 292 saec. XVI/XVII. 9) Uatic. lat. 4903 saec. XVI. 10) Corsinianus 817 saec. XVI/XVII. 11) Eseorialensis c II 21 saec. XVII. Àec primum quidem agam de duobus codicibus uetustis, Uaticanis 3787 et 4961. |

1) V — Uatic. lat. 3787 membran. saec. XI ineuntis.

Est codex foliorum 163, duabus columnis scriptus. folio praefixo et numero carenti agglutinatum est folium chartaceum, in quo manus saeculi fere decimi quarti haec inscripsit: [Ὁ hoc uolumine infra scripta continentur widelicet. Tabula. episto- larum. plurimarum. .Epistole numero 243 (de gestis) 1) pluri- morum summorum pontificum | Et. plurimorum. imperatorum. Temporibus (widelicet) liberii pape et Damasi pp (circa annos XVIII post siluestirum papam) Temporibus etiam. Ualentiniani Theodos et Archadii imperatorum usque ad iustinianum àm- peratorem Nec non temporibus paulini nollan? episcopi, Augu- stini, Iohannis Constantii et hieronimi doctorum ecclesie. Usque ad iempus hormásde pape qui mulia walde gessi et scripsit. Epiphanius consiantinopolitanus episcopus diodoro episcopo de duodecim lapidibus preciosis. quibus alia manus saeculi fere 16/17 addidit: Er pluteo VII in quo extant Canonistg. In bibliotheca publica. ad. sinistram. ingredientibus per portam ma- iorem. Dibliothece Apostolicae, rursusque alia sed eiusdem fere temporis initio huius folii scripsit: Zreneus.

In folii 1 margine superiore uetus numerus 903 deprehen- ditur, in inferiore numerus, quo codex hodie signatur, 9787. in eodem folio primo statim uetus incipit scriptura ac primum quidem hic inuenitur totius codicis index: ?)

CONTINET HIC CODEX RELEGENS QUAE CREUERIS INFRA. TABULA EPISTOLARUM. Quae gesta suni inter Liberium et Felicem?) episcopos (1). !) Quae cancellis cireumsaepsi, alia manus addidit.

22) Adscribam cancellis cireumsaeptos numeros meae editionis: 3) felices V

Prolegomena, V

Libellus *) quorumdam. schismaticorum (2).

De constructione basilicae sancti Pauli. (8).

Gratulatoria de ordinatione Sirica (4).

Ubi Ursinus et qui cum eo sunt ab exilio relaxantur. (5).

Ubi redditur. basilica. Sicinini. (6).

De expellendis sociis Ursini extra Romam (7).

De?) rebaptizatoribus (13).

De?) his quae inter Bomnifatium et | Eulalium*) gesta sunt quando utrique episcopatum Eomanae urbis peruaserunt (14).

KExemplum. sacrarum. litterarum (15).

KExemplum velatum. Symmachi prefecti urbis ad. principem (16).

Exemplum. precum. presbyterorum pro. Bonifacio (17).

Ad. peticionem presbyterorum sacrum. rescriptum. (18).

Item relatio praefecti urbis. Symmachi (19).

Exemplum sacrarum. litterarum ad. synodum (20).

Ubi imperator Bonifacium et Eulalium ab urbe) iussit discedere et interim Spolitinum episcopum. sacra mysteria celebrare (21).

Exemplum. sacrarum. litterarum. ad. Achilleum Spolitinum | epi- scopum. (225.

Principis oratio ad. senatum (23).

Eiusdem. principis edictum ad. populum (24).

Kiusdem prineipis epistola ad. sanctum. Paulinum | episcopum Nolanwum (25).

KE/usdem ad Afros (26).

Eiusdem. ad. sanctum. Aurelium. Carthaginensem. episcopum (2/7).

Kiusdem ad. Augustinum. Alypiwm .Euhodium 5) et ceteros epi- scopos wniformis (28). 1). Errauit indicis auctor, cum initio ep. 2 legatur Explicit libellus

quorumdam schismaticorum (i. e. ep. 1), éncipitt epistola catholicorum. ?) Epp. 8—12 auctor indicis ideo non adtulit, quod eis in corpore

collectionis simili modo atque eis quae praecedunt argümentum non inue-

niebat praenotatum. 8) Re uera hic titulus spectat ad epp. 14—37; inscriptionem ep. 14 .

propriam auctor indicis non descripsit. *) Ulalium V

5) ab urbe bis V $ Eubodium V

VI Prolegomena.

Relatio Symmachi praefecti urbis ad. Constantium (29).

Epistola Constanti comitis ad Symmachum (30).

Exemplar sacrarum litterarum αὐ Symmachum (31).

Exremplum relationis Symmachi ad. Constantium patricium (82).

Exemplar sacrarum. litterarum. Simmacho p. wu. (33).

Exemplar relationis de ingressu papae Bonifacii (34).

Exemplar sacrarum litterarum. proconsuli Africae (35).

Epistola Largi proconsulis ad. Aurelium. episcopum | Cartagi- niensem (36).

Epistola imperatoris Honorii ad Bonifacium episcopum — Ro- manum. (31).

Exemplar sacrae Honorii Augusti missae!) ad imperatorem Orientis Arcaduum- de persona sancti Iohannis episcopi Con- stantinopolitani (38).

Mazimi tyranni ad. Ualentinianum. Augustum iuniorem contra Arrianos οὐ Manicheos (39).

Uictor magnus Maximus Syricio parenti (40).

Epistola Innocenti Aurelio Augustino et alüs episcopis (A1).

Innocentius Hieronimo (42).

Innocentius dilectissimo fratri Iohanni (43).

Innocentius Aurelio (44).

Zosimus Aurelio et uniuersis episcopis per Africam consti- tutis (45).

Zosimus ad eosdem (46).

Libellus Paulini diaconi «aduersum» ?) Caelestium | Zosimo episcopo datus (41).

Xysto presbytero Augustinus (48).

Cirille Eusebius (49).

Zosimus Aurelio et celeris qui in concilio Carthaginiensi af- fuerunt (50).

Leo episcopus Leomi Augusto (51).

Leo episcopus Gennadio episcopo Constantinopolitano (52).

Leo Tünotheo episcopo catholico Alexandrino (53).

ἢ augustinensc V ?| aduersum om. V relicta lacuna fere 8 litterarum.

Prolegomena. VII

Leo presbyteris et diaconibus Alexandrimis (54).

Leo Teophilo et ceteris episcopis AegyptüWs (55).

Symplitius episcopus Zenoni Augusto (56).

Simplicius Acatio episcopo 1) Constantinopolitano (57).

Symplicius Acatio (58).

Symplicius presbyteris οὐ archimandritis apud Constantinopolim constitutis (59).

Symplicius Zenoni Augusto (60).

Item ?) Symplicius Zenoni Augusto (62).

Symplicius Acatio (61).

Symplicius Acatio (63).

Symplicius Zenoni Augusto (64).

Symplicius Acatio (65).

Symplicius Zenon? Augusto (66).

Symplitius Acatio (6).

Symplitius Acatio per. Uranium (68).

Symplicius Acatio (69).

Sancía synodus apud beatum Petrum. apostolum | congregata wniuersis presbyteris οἱ archimandritis horthodoxis Constan- tiÀnopoli et. Bithimiae constitutis (10).

Epistola Felicis papae ad Petrum Anthiocenum episcopum de- ponens ewm quia passionem corporis Christi 3n irimitate praedicabat (71).

Epistola Quintiani episcop? Asculani ad. eundem. Petrum. Anti- ocenun, (72).

Epistola lustini episcopi ad eundem Petrum de eadem cau- sa (73).

Epistola Antheonis episcopi Arsenoae ad eundem (74).

Epistola Faustini Apolloniados ad ipsum (15).

Epistola Pamphili episcopi Auidorum ad eundem (16).

Epistola Flaccini episcopi Rodope ad ipsum (77).

Epistolu Asclepiadis episcopi Tralensis ad eundem (78).

Gelasius uniuersis episcopis per Dardaniam constitutis. (19).

1) episcopo bis V; postea correctum est. 7) Tituli epp. 61 et 62 inter se transpositi sunt.

VIII Prolegomena.

Gelasio episcopi Dardani 1) (80).

Gelasius ad. Laurentium episcopum. de Lignido. (81).

Agapitus episcopus lustiniano Augusto (82).

Uigilius. Iustimiano Augusto ubi de professionibus episcoporum memoriam faci cum subiectis capitulis de causa trium capitulorum (83).

Iohannes?) episcopus lustiniamo Augusto (84).

Justinianus Augustus. Iohanni archiepiscopo turbis omae.

Johannes lustiniano.

lohanni Reparatus Florentinianus et ceteri episcopi qui apud Justinianam Kartaginem. affuerunt. (85).

Agapitus?) episcopus Reparato episcopo Cartaginiensi (81).

Agapitus lustiniano Augusto*) (88).

Exemplar libelli?) Menae presbyteri qui factus est episcopus Constantinopolitanus (90).

Agapitus 5) Iustiniano Augusto (91).

lustiniamus Augustus Agapito urbis Romae archiepiscopo ac patriarchae *).

Justiniano Augusto Uigilius (92).

Menae patriarchae. Uigilius (93).

Item Gelasius contra Pelagianam heresim (94).

Gelasius ad Dardanos (95).

1) episcopis dadarnie V 3) Qui sequuntur tituli tres, ad unam pertinent ep. 84 a Iohanne ad Iustinianum datam; cui cum inserta sit Iustiniani ad Iohannem epistula,

indieis auctor unamquamque ex tribus totius epistulae partibus suo de- signauit titulo.

3) Titulus ep. 86 (4gapitus episcopus Heparato Florentiniano etc.) excidit facili librarii cuiusdam errore.

4) Iustinianus augustus V

5») Excidit titulus ep. 89 et ipse incipiens uerbis Jwemplar libelli (Justiniani quem dedit Agapito).

6) Qui sequuntur tituli duo, rursus ad unam spectant ep. 91 ab Agapeto ad Iustiniamum datam, cui quidem epistulae altera illa a Iustiniano ad Agapetum data inserta est.

7) arpatriarche V

Prolegomena. : VIIIT

Gelasius?) ad. Honorium. episcopum. (98).

Incipit in causa fidei christianae cui ab exordio sui mumquam defuisse probantur inimici (99).

Kiusdem papae Gelas aduersus Andromachum senatorem ct ceteros?) Romanos qui Lupercalia secundum morem pristinum colenda. constituunt (100).

Gelasius wniwersis episcopis per JDardaniam οὐ Hiliricum constitutis (101).

Libellus quem | dederunt apocrisiarit Alexandrinae — ecclesiae legatis αὖ urbe Roma Constantinopolim. destinatis (102).

Exemplar gestorum de absolutione Meseni (103).

Symmachus | episcopus episcopis presbyteris diaconibus archi- mandritis et uniuerso ordini et plebi per Hillirieum |. Dar- daniam et utramque Datiam (104).

Hormisdae .Dorotheus (105).

Hormisda .Dorotheo (106).

Anastasius Augustus Hormisdae (107).

Hormisda Anastasio Augusto (108).

Anastasius Augustus Hormisdae papae (109).

Hormisda. Anastasio Augusto (110).

Anastasius. Augustus .Hormisdae papae (111).

Hormisda Anastasio Augusto (112).

Anastasius Augustus senatui urbis Romae (113).

Hescriptum. senatus urbis Romae ad. Anastasium (114).

Hormisda Anastasio Augusto per Ennodium et?) Fortunatum episcopos (115).

Indiculum | quod. datum est Ennodio οὐ Fortunato episcopis Uenantio presbytero Uitali diacono et Hilario notario (116).

Item. capitula. singularum. causarum (116 a).

Exemplum libelli per Ennodium et ceteros supra scriptos (116 b).

Exemplum relationis Iohannis episcopi Nicopolitani (117).

Hormisda Iohanni episcopo NNicopolitano (118).

1) Librarii errore exciderunt fituli epp. 96 et 97, quarum prior et ipsa est Gelasii ad Honorium.

?) eetos V 5 ai V.

X Prolegomena.

Exemplar 1) relationis synodi Epiri ueteris (119).

Hormisda synodo Epiri ueteris per Rufinum. diaconum (120).

Hormisda lohanni episcopo ANicopolitano per Pullionem | sub- diaconum (121).

Indiculum per. Pullionem. subdiaconum (122).

Hormisda. Iohanni episcopo JNicopohtano per lohannem dia- conum (123).

Hormisda lohanni episcopo Nicopolitano (124).

Exemplar sacrae Anastasii Augusti Hormisdae Papae per Ennodium et Fortunatum episcopos et supra scriptos alios (125).

Hormisda Anastasio Augusto per Ennodium et Peregrinum ?) episcopos (126).

Hormisda Anastasio Augusto per eosdem (127).

Hormisda Tmotheo episcopo Constantinopolitano (128). Hormisda wniuersis episcopis. im Orientis?) partibus consti- tutis (129). :

Hormisda episcopis orthodoxis (130).

Hormisda Possessori episcopo (131).

Hermisda clero populo et monachis orthodoxis Constantinopoli consistentibus (132).

Hormisda Dorotheo episcopo Thessalonicensi (133).

Hormisda .Ennodio et Peregrino episcopis (134).

ltem ad eosdem (135).

Exemplar relationis Awiti episcopi Galli (136).

Hormisda Awito episcopo wel wniuersis episcopis prouinciae Uiennensis (137).

Anastasius Augustus Hormisdae (138).

Exemplar relationis archimandritarum et. ceterorum | secundae Syriae (139).

Hormisda ad. eosdem (140).

lustinus Augustus Hormisdae (141).

Hormisda Ilustino Augusto (142).

lustinus Augustus Hormisdae (143).

ERU - ?) peregrinos V 3) episcopis morientis V

Prolegomena. XI

Hormisda. Iustino Augusto per Gratum (144).

Hormisda Iohanni episcopo Constantinopolitano (145).

Exemplar relationis Iohannis episcopi Constantinopolitani (146).

Exemplar. epistolae. Iustinian?. (147).

Hormisda. Iustiniano (148).

Hormisda ad eundem?!) per German οὐ Iohannem episcopos Felicem οὐ .Dioscorum | diacones οὐ Blandum ?) | presby- terum (149).

Hormisda Iohanni episcopo Constantinopolitano (150).

Hormisda eidem?) (151).

Hormisda | Celeri οἱ Patricio a paribus*) (152).

Hormisda praefecto praetorio Thessalonicens? οὐ ceteris illu- stribus a paribus (153).

Hormisda. Iustiniano illustri (154).

Hornmisda Iustiniano illustri ?).

Hormisda Theodosio archidiacono | Constantinopolitano οὐ uni- wersis catholicis a. paribus (155).

Hormisda. .Éuphemiae Augustae. (156).

Hormisda Anastasiae οὐ Palmatiae a. paribus (157).

Indiculum. quod. acceperunt. legati qu? supra, (158).

Exemplar libelli « dohannis episcopi » δ Constantinopolitani (159).

Justinus Augustus Hormisdae papae (160).

Exemplar relationis Iohannis episcopi Constantinopolitani (161).

FEixemplar. epistolae Iustiniani (162).

Femplar. epistolae Pompeii. (163).

Exemplar epistolae Iulianae Aniciae (164).

Exemplar. epistolae Anastasiae (165).

Jixemplar epistolae. Theodoriti episcopi .Litanidensis (166).

Suggestio Dioscor. diaconi per. Pullionen. subdiaconum. (167).

!) Immo ad Iustirum.

2) bandum V

3) eisdem V

3) patribus V

?) Hie titulus ut dittographia delendus est.

$) Iohannis episcopi om. V

AIT Prolegomena.

Hormisda*) Iohanni episcopo Constantinopolitano (169).

Hormisda Germano οἱ ceteris quibus supra. (170).

Hormisda, Iohanni episcopo Constantinopolitano (111).

Hormisda Thomae et Nicostrato episcopis (172).

Hormisda Dioscoro diacono (173).

Hormisda Pompeio (174).

Hormisda Dioscoro diacono (175).

Hormisda lusti niayno?) dlustri (176).

Item. .Hormisda. (177).

Hormisda Grato wiro. spectabili (178).

Hormisda?) Iulianae Anitiae (179).

— Hormisda Anasítasiae (180).

lustinus Augustus Hormisdae papae (181).

Exemplar relationis Iohannis episcopi Constantinopolitani (182).

Item relatio Iohannis episcopi Constantinopolitani (183).

ltem exemplar relationis « Iohannis»*) episcopi Constantino: politani (184).

Suggestio Germani episcopi Felicis et IDioscori diaconorum οἱ Bland presbyteri (185).

Indiculum | quod | directum. est. α Iohanne episcopo uel ab Epiphanio presbytero de Thessalonica. (186).

Exemplar epistolae lustiniami (187).

Item. exemplar epistolae lustinmiam? (188).

Hormisda lustimiano (189).

Hormisda eidem (190).

Exemplar epistolae ?) Iustiniani (191).

lustimus Augustus Hormisdae papae per Germanum et ceteros (192).

Jtem. lustimus Augustus Hormisdae papae (193).

Euphemia Augusta: Hormisdae papae (194).

Exemplar relationis Epiphanii Constantinopolitani (195).

1) Librarii errore excidit titulus ep. 168 Hormisda lustino Augusto 22 iustino V

3) homisda V |

5) Iohannis om. V

?) explg V

Prolegomena. XIII

Exemplar epistolae Iustiniani illustris (196).

Exemplar epistolae Celeris illustris (1977).

Exemplar epistolae lulianae Aniciae (198).

Exemplar sacrae lustimi Augusti (199).

Exemplar epistolae Iustiniani (200).

Hormisda lustino Augusto (201).

Hormisda*) Euphimiae Augustae (203).

Hormisda Epiphanio episcopo Constantinopolitano (204).

liem?) eiusdem ad ipsum (205).

Hormisda lustiniano illustri (206).

ltem ?) idem ad. eundem (207).

Exemplar relationis Dorothei episcopi Thessalonicensis (208).

Jtem eidem (209).

Hormisda Heliae et Thomae et ANicostrato episcopis (210).

Hormisda Germano illustrissimo (211).

Justinus Augustus Hormisdae papae (212).

Exemplar suggestionis Germani et lohannis episcoporum ac Felicis οὐ Dioscori. diaconorum ac Blandi presbyteri (213).

Jtem suggestio quorum supra (214).

Exemplar relationis Andreae episcop? Praeualitani (215).

Suggestio Dioscori diaconi (216).

Suggestio Germans el. sociorum. (217).

liem. suggestio quorum supra (218).

Hormisda Germano et sociis (219).

Hormisda*) quibus supra legatis (221).

ltem) suggestio Germani et sociorum (223).

Item. suggestio .-Dioscori diaconi (224).

liem suggestio Germani et sociorum (225).

Hormisda Germano et sociis (226).

Jtem. .Hormisda Germano et socis (227).

Hornisda quibus supra (223).

1) Excidit titulus ep. 202, qui est idem atque titulus ep. 201. 5 Jie V

S He-V

4) Excidit titulus ep. 220 Hormisda quibus supra.

5) Excidit titulus ep. 222 Item suggestio DDioscori diaconi.

XIIII Prolegomena.

Hormisda Germano episcopo et socWs (229).

Exemplar relationis .Possessoris episcopi Afri (230).

Hormisda Possessori episcopo (231).

lustimus Augustus Hormisdae papae (232).

Exemplar precum. (232 a).

Exemplar?) relationis synodi | Constantinopolitanae de ordi- natione Epiphanii episcopi (234).

Exemplar epistolae Iustiniani (235).

Hormisda lustino Augusto (2306).

Hormisda Epiphanio episcopo Constantinopolitano (237).

Hormisda lustino Augusto (238).

Hormisda Epiphanio episcopo Constantimopolitano (239).

-Horimisda synodo Constantinopolitanae de ordinatione Epiphanii episcopi (240). ;

lustimus Augustus Hormisdae papae (241).

Exemplar relationis Epiphanii episcopi Constantinopolitani (242).

Exemplar epistolae Iustiniani wiri sllustris (243).

Epiphanius de lapidibus ad. Diodorum episcopum (244).

Hune indicem in codice V excipiunt singulae epistulae. epistula 244 ad finem perducta non est; deficit enim in media fere columna altera folii 163" uerbis p. 773,, milibus quinqua- ginta. duobus, siue quod archetypus nostri codicis in fine mutilatus erat siue quod is, qui hane epistulam addidit, eam iam mutilatam acceperat.

Codex ita seriptus est, ut archetypi partes dissolutae, id quod haud raro factum esse inter omnes constat, describendae inter plures diuiderentur librarios.

1) librarius primus scripsit quattuor primos quaterniones (I—IV). sed eum ad quartum rite explendum ea, quae descri- benda acceperat, non sufficerent, non solum septimum eius folium exseeuit sed etiam in dextra columna folii 31" singulas litteras maioribus spatiis distinxit atque postremo inde a uerbis

') Excidit titulus ep. 233 Exemplar relationis EpiphanW episcopi Constantinopolitani.

Prolegomena. XV

148, qui per occasionem usque ad 148, symplicioribus litteris maiusculis üsus est.

2) librario secundo, qui incipit inde a uerbis 148, ore sacri- lego, describenda data erant pauca. neque tamen ea unus cepit quaternio, quo faetum est, ut librarius integro quaternioni (V — fol. 32—39) adnecteret duo folia inter se cohaerentia (VI — fol. 40 et 41); quorum prius inscripsit totum, poste- rioris autem non compleuit nisi partem anticam paginaeque auersae tres quartas columnae sinistrae. desinit hic librarius uerbis 223, westris delata est.

3) librarius tertius duos scripsit quaterniones (VII— VIII — fol. 42—57) incipiens ab eisdem uerbis 223, (de»lata est, in quibus desiit secundus, uerbisque 292, nepote quodam. epi- scopo ita desinens, ut folium 57" non totum expleuerit sed ultimam columnae dextrae lineam uacuam reliquerit.

4) librarius quartus quaterniones scripsit quattuor uel, ut rectius dieam, tres (IX— XI — fol. 58—81) et dimidium (XII). quem dimidium quaternionem eum ne ipsum quidem totum posset explere, secundum eius folium exsecuit et in ultimae paginae (fol. 84") columna dextra litteras quam maxime dis- traxit. incipit inde a 292, egypti iia fecisse desinitque uerbis 406, absit. Chrisli re«mediis».

9) librarii quinti sunt folia 85—112 i. e. quaterniones tres et dimidius (XIII—XVTI). eui quaternioni dimidio adiunxerat singulare quoddam folium, quod cum ea ipsa re, quia cum ceteris non cohaerebat, deperisset, saeculo XVII suppletum est folium chartaceum (fol. 113). itaque manus librani quinti, quae incipit a uerbis 406, «re»mediis non egere, hodie desinit uerbis 526, iactorum seminum, cum manus illius saeculi XVII sint uerba quae sequuntur 526, radir per succedentes usque ad 527,, antecellat.

6) librarius sextus scripsit duos quaterniones (XVII—XVIII — fol. 114—129) incipiens a uerbis 527, eelo autem. desinens- que 600, titulo ep. 151 .Hormisda lohanni episcopo Constan- tinopolitano. ne huic quidem ea quae describenda acceperat sufficiebant ad duos illos quaterniones rite complendos; itaque

XVI Prolegomena.

inde afine ep. 146 post singulas epistulas singulas lineas uacuas reliquit indeque a fol. 128 spatio ita abusus est. ut in singulis uersibus non nisi singula uel bina uel terna scriberet uocabula.

7) librarius septimus uno quaternione (XIX — fol. 130—137) absoluto pauca, quae ei describenda restabant, et ipse in sin- gulari quodam folio exarasse uidetur. quod cum eodem easu deperisset, quo uetus fol. 113, haec quoque lacuna saeculo XVII expleta est inserto folio chartaceo (fol. 138). pertinet igitur antiqui librarii seriptura inde ab inscriptione ep. 151 Hormisda loanni episcopo Constantinopolitano (600,), quam post librarium sextum hic sui pensi initio repetiuit, usque ad 639, docentes de his quae recensque illa saeculi XVII manus suppleuit uerba quae sequuntur usque ad finem ep. 184 plurimum salutamus (641,).

8) librarius octauus unum scripsit quaternionem (XX — fol. 139—146) pertinetque eius scriptura inde ab initio ep. 185 Suggestio Germani 641, usque ad 676, discipuli in. synodo. idem uaeuos reliquit columnae dextrae fol. 146" quattuor uersus ultimos.

9) qui agmen claudit, librarii noni sunt duo ultimi quater- niones (XXI—XXII — fol. 147—163) inde a uerbis 676, Cal- cedonensi proposuerunt usque ad finem collectionis.

Codicem, ex quo V descriptus est, et ipsum litteris minuscu- lis seriptum fuisse exempli eausa his mendis comprobatur: 130, et 144, uacum pro ut cum, 164,, si« pro sif, quae cor- ruptelae nos relegant ad litterae τ formam quandam resu- pinam e litterae a similimam; 231i; «mis pro wicariüs, 237. amanam pro arrianam; 93947,4, seruentia ..sSeritas pro feruentia .. feritas, 597, seruescat pro feruescat. ἴῃ eodem archetypo singula uerba male inter se distincta fuisse etiam codicis V multae testantur lectiones, cf. ad 86,, 123,; 357,9 358; 964, 398, 399, 623, 624, 695,. Abbreuiationes in co- dice V fere nom nisi eae adhibitae sunt, quae illo tempore ubique erant usitatae, uelut ut de aliis taceam prare (— prae- stare), dr (— dicitur), dà (— Dauid), li (— hoc), h (— haec), he (— hunc).

Prolegomena. XVII

Codicem V quam diligentissime contuli annis 1889 et 1890.

oper es Uatic. lat. 4901 membran. saec. XI ineuntis.

In folio praefixo manus saeculi 13 ut uidetur haec inscri- psit: Léber epistolarum. super controuersia duorum (sic!) liberi et. felicis. Ines Que gesta sunt (et alique epistole pontificum. et alique inperatorum addidit manus altera ipsa quoque fere sae- culi 13). sequitur uetus numerus CLXXVIII. — deinde manus saec. 16 exeuntis adposuit: 4961 Uat. aliaque manus eiusdem fere aetatis: Emptum ex libris Cardinalis Sirleti. ἴῃ eiusdem folii pagina auersa manus recentior adnotauit: JApographwum huius codicis extat im Cod. 4903 (nec mon cod. 3786 addit manus alia).

Codex ipse duabus columnis scriptus folia habet 109, e quibus folia 1—108 optinet collectio Auellana prorsus eadem forma, qua eam obfert Uaticanus V. praemisso enim eodem uersu, quem etiam V initio exhibet, Continet hic codex wele- gens que creueris infra inde a fol. 1 eadem incipit Tabula epistolarum, quam supra ex V totam descripsi. quam singulae sequuntur epistulae, quarum ultima, Epiphanii ad Diodorum, in folii 108" columna altera eodem modo atque in V desinit uerbis qwinquaginta duobus idque ita, ut eiusdem columnae fere dimidia pars uacua relicta sit. in folio 109 manus ali- qua ab eis, quae folia 1—108 exararunt, plane diuersa sed eis fere coaeua addidit fragmentum aliquod (— ΕἾ ad epi- stulas 1038 et 104 collectionis nostrae pertinens, de quo infra p. XXXX sqq. explieatius dicam. ἴῃ eiusdem folii 109 mar- gine inferiore manus saeculi XIV inscripsit: Zste liber est mo- nasterii sancte. Crucis fontis Auellane Eughubin dioc., quibus alia addidit: hunc librum adquisiwit domnus Damianus S. 7.

Hie quoque eodex ita scriptus est, ut archetypus eius inter plures homines describendus diuideretur:

1) librarius primus octo exarauit quaterniones, e quibus cum oectauum totum non posset explere, ultimum eius folium exsecuit foliique paenultimi (63) columnae ultimae fere dimi- diam partem uacuam reliquit. desiit autem in uerbis 473,,—

XXXV pars 1. b

XVIII ; Prolegomena.

474, EXPL DIONISIVS EXIGUVS ROME DE CRECO (1) CON- VERTI; EXEMPLAR GESTORVM DE ABSOLUTIONE ME. SENI FLAVIO VICTORE VIRO CLARISSIMO SUB TERCIO IDUUM MAIARUM IN BASI?).

2) librarius secundus, qui scripsit quàternionem unum et duo folia (fol. 64— 85), incipit eadem repetendo, in quibus desiit primus: Dionisius exiguus Eome de greco conuerti. Exem- plar gestorum etc.; ultima, quae scripsit, sunt uerba tituli ep. 151: Hormisda loanni episcopo Constantinopolitano. folii 83" columna dextra uacua relieta est.

3) librarius tertius scripsit quaterniones duos (fol. 84—99); incipit repetendo inscriptionem ep. 151: Hormisda loanni epi- scopo Constantinopolitano desinitque uerbis 704, colentes toto animo.

4) librarius quartus incipiens inde a 704,, odentes amathe- matizamus scripsit ea quae restant fol. 100—108 i. e. qua- ternionem unum unumque folium. foli 108" columnam dex- tram mansisse uacuam iam supra commemoraui.

De manibus recentioribus, quae codicem correxerunt, infra p. XXXIII sqq. dicturus sum. post Ewaldium, cuius schedas aca- demia Uindobonensis mecum communicauit, ego ipse quoque totum codicem quam diligentissime excussi.

De aetate ac uirtutibus codicum V et « cum multi homines doeti uerba fecerint, eorum sententiae hic breuiter uidentur repetendae esse.

Àc primum quidem omnes fere in eo consentiunt codicem « uetustiorem esse quam Uatieanum V. ueluti Ballerinii?), qui primi collectionem nostram adcuratius descripserunt, codicem V saeculo XII scriptum esse iudicantes codicem « omnium adpellaueruut celeberrimum et antiquissimum, qui quod olim fuit monasteri S. Crucis Fontis Auellanae, ipsi collectioni nomen indiderunt Auellanae. Cacciarius?), qui tacet de Uati-

ἢ sic! LICA.B.PETHRI add. man. recentior. ?) Append. ad opera S. Leonis p. CLVIII 3) Leonis opp. II p. LXVI.

Prolegomena. X VIIII

cano «a, codicem V et ipse putat saeculo XII scriptum esse. Thielius!) codicem « uix saeculo X aut initio saeculi XI anti- quiorem, Uaticanum autem V saeculo XI aut XII exaratum esse contendit. Krueger?) tacet de Uaticano V, codicem a saec. X uel XI seriptum putat. Peiper?) qui utrumque codicem adhibuit ad edendas duas epistulas, Auiti alteram, alteram Hormisdae, codicem «a saeculo X, codicem V saeculo XII adtribuit. denique ipse Ewaldius*^) Uaticanum V saeculo XII, Uaticanum « saeeulo XI uindicandum esse censuit.

Haee illi de aetate codieum aliique similiter. sed plurimi eorum longius procedentes aut expressis uerbis Uaticanum V ex Uaticano « deseriptum esse contenderunt uelut Fogginius?), Thielius, Peiper, aut quod idem ualet codicem α adpella- uerunt unicum uelut G. B. de Rossi?); quin etiam Ewaldius probabile esse contendit V ex « descriptum esse. ceterum quod adfirmauerunt homines illi docti, id lectionibus codicum comprobare ne unus quidem adgressus est atque etiam Ewal- dius, cuius schedas mihi concessas esse jam supra commemo- raui, adquieuit in conferendo codice « codicisque V lectiones uix tribus uel quattuor epistulis adnotauit. faetum nimirum etiam hie, quod fieri solet: sententia semel grauiter atque cum ui pronuntiata per longam seriem annorum propagatur neque-fere quisquam in animum inducit, ut sitne uerum, cuj omnes consentiunt, examinet),

1) Epistolae Romanorum pontifieum genuinae I, Brunsbergae 1868, Praefat. p. XXV sq.

?) Codex Iustinianus (Berol. 1877) p. 14.

?*) Monum. Germ. Hist, Auct. antiquissimi VD, Prooem. p. X.

*) Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte V, Germanistische Abtheilung, p. 238; cf. Sybels Historische Zeitschrift N. F. IV p. 155.

?) S. Epiphani de XII gemmis liber ad Diodorum (Roma 1743) p. XVIII.

9) Bulletino di archeol. crist. 1871 p. 21.

*) Friderieus Maassen, qui unus post Ballerinios uberius de collectione nostra egit, cum nec codicem V nec « inspexisset, ipse de eis sententiam non protulit satisque habuit quae iudicassent alii breuiter admotasse; cf. Sitzungsberichte der phil-hist. Classe der kais. Akademie der Wissen- schaften LXXXV (1877) p. 29 et Geschichte der Quellen und der Litera- tur des canonischen Rechts I p. 787.

b*

Po Prolegomena.

Et mihi quidem quid de aetate codicum statuendum uidea- tur, inferius exponam; praestare enim uidetur id quod de eis demonstraturus sum demonstrare palaeographiae primum qui- dem nulla ratione habita.

Inueteratam illam de ratione codicum V et o sententiam infregit Guilelmus Meyer Spirensis, qui in Indieibus scho- larum Gottingensibus annorum 1888 et 1888/9 luculenter demonstrauit V ex a non posse descriptum esse. qui quae exposuit, eis hic paucos addam locos, quibus idem satis super- que comprobatur, eos scilicet, ubi in « propter homoioteleuton uerba aliquot exciderunt, quae recte leguntur in V: 350, peruerse aut fideliter dubitare V: om. a . 3524 permulttatis imminui quae si turbentur, quod. non credimus, aut minuantur in aliquo V: om. α 3644, sine baptismate remanere sed bapti-. - zatos sinant ad dexteram salutarem sacra |regenera| regenera- tione V: om. α 419, Zn wictoria ubi esb mors V: om. «a 458, quae sunt pro westra salute sublata sed quid dicitis wos ipsi qui Lupercalia V: om. α 5474, nonne oues pascunt pa- stores V: om. a 768, exceptis quippe ruben et neptalim V: om. a |

Quod si idem Meyer codicem « utpote paucis nullius mo- menti lectionibus exceptis nihil boni ferentem, quod non et ipse haberet V, ex hoc codice descriptum esse coniecit, id quamquam aliquo modo fecit probabile, certo tamen ideo de- monstrare non potuit, quia utriusque codicis nil nisi exiguam partem ipse habebat conlatam. immo etiam post ea, quae ille exposuit, suo iure ad eam aliquis peruenire potuit sententiam, ut utrumque codicem ex communi quodam archetypo putaret descriptum esse (cf. Petschenig, Neue philol. Rundschau VIIT, 1888, n. 24). quae quidem sententia retineri non poterit con- sideratis eis, quae de duobus codicibus proferam.

Àc primum quidem singulae aliquot lectiones codicis a mirae atque obscurae illustrantur atque explicantur, si eas e scriptura codicis V exortas esse sumamus. uelut 79, V ex- hibet ausu, sed a inter scribendum ex : (— ef) correcta est: οὐ usu a. 4352. seminis Nom haberet V, sed huius codicis

Prolegomena. XXI

librarius quintus litteram JN uncialem ut solet etiam hic sic fere pinxit /?, ut litteris f; aliquo modo similis sit: seminis fi on haberet a. — 465, quam qui in hoc mundo] uocabulum

quam V sic ex g (— qui) correxit: q.; quo male intellecto is, qui hane partem codicis « scripsit, exhibuit ma qui $n hoc mundo. | 546, ipsa mon quaeri| negationem «on V usitato modo reddidit per » sed » inter scribendum ex « correxit, unde effecta est litterarum quaedam coniunctio litterae ὦ non dissimilis: ipsa ἃ quaerit a. — 706,, nestoriaw' (— nestorianus) V sed littera » uetusta atramenti macula ita obruta, ut fere agnosci nequeat: nestoria exhibet a relicto deinde duarum fere litterarum spatio.

Omissis alis id genus exemplis transeundum uidetur ad aliud argumentum, quo et ipso codicem « ex V descriptum esse certo certius demonstratur. supra explieaui codicem α scriptum esse ἃ compluribus: quod non ita factum esse, ut alius alii succederet, cum ea re patet, quod librarius primus in medio desiit uocabulo et secundus initio repetiuit aliqua ab illo iam in fine scripta, tum eo demonstratur, quod et primus et secundus librarius pensis suis perfectis seu maius seu minus spatium uacuum reliquerunt. qua quidem ex re sequitur archetypum codicis dissolutum singulasque eius partes adtributas fuisse singulis eodem tempore describendas. quae cum ita sint, eisdem uerbis, quibus in « desinunt librarius primus et secundus, in archetypo eius necesse est desiisse folia, uerisimile est desiisse quaterniones uel terniones siue quo alio modo codicis folia sumamus composita fuisse. quod quidem re uera cadit in codicem V: eisdem syllabis ZN B ASI, quibus desinit primus librarius codicis α (cf. supra p. XVIII), terminatur quaternio decimus quartus codicis V; eisdem uerbis episcopo Constantinopolitano, quae in « sunt ultima librarii secundi, desinit codicis V quaternio duodeuicesimus.!)

1) Uerba colentes toto animo, quibus desinit codicis « librarius tertius, in V nec quaternionis nec folii nec paginae finem efficiunt. sequitur etiam ea, quae librarius quartus exarauit, adtributa fuisse librario tertio

XXH Prolegomena.

Hucusque quae exposui cui nondum persuadent non posse codicem « ex V descriptum non esse, ei paucis uerbis tertium propono argumentum, quo certius esse omnino non potest. uidimus Uatieanum V exaratum esse ἃ nouem librariis. ex quibus fere unusquisque quasdam habet scribendi proprietates ab octo reliquis alienas. quae proprietates cum in « ita recur- rant, ut non nisi ad eas pertineant epistulas, quas in V sin- guli quique exarauerunt librarii, etiam hac re patet a ex V descriptum esse. adferam pauca. codicis librarius primus par- ticulam famen paulo inusitatius reddere solet compendio fm: idem compendium in « occurrit in eadem parte, quam ille in V exarauit, neque uero postea inuenitur. idem librarius primus syllabam ?ws fere semper pinxit compendio i, cuius loco in « semper occurrit 18,1) nisi quod perpaucis locis, ubi in V extat cui uel ei, in « recte legitur cwius et eius. iam uero codicis V librarius secundus, qui incipit a uerbis 148, ore sacrilego, compendio illo numquam utitur neque inde ab eisdem uerbis in « deprehenditur syllaba 15 falso pro ?ws scripta. ^ librarius quartus particulam sed scribit fe, particulam e£ nota t. utrum- que non nisi in epistulis, quae illius sunt in V, occurrit etiam in «. solus librarius quintus uocabula ewangeliwm, euange- lista et quae sunt similia scribit per duplicem litteram τ: euuangelium, euuangelisía ete. solusque uerba ?d est exprimit compendio τ: utrumque inuenitur in α sed hic quoque in eis tantum epistulis, quae in V sunt librarii quinti.

Plura id genus possum adferre sed iam nunc uereor ne fuerim longior in re iam nullis, sicut spero, dubitationibus subiecta. sane ego equidem raro euenire puto, ut codicem aliquem ex certo aliquo alio descriptum esse tot tamque certis

describenda sed huic duobus quaternionibus conscriptis nescio quam ob causam successisse alium quendam. ceterum librarium quartum pensum suum non simul cum ceteris adgressum esse sed accessisse foliis 84—99 iam confectis ueri quam simillimum iam eo efficitur, quod librarius tertius in ipso desinit fine paginae ne minimo quidem spatio uacuo relicto.

!) Nonnulla exempla contulit Meyer in programmatis prioris p. 6.

Prolegomena. XXIII

argumentis possit euinci quam quibus Uaticanum « compro- baui descriptum esse ex Uaticano V.

Sed iam pauca de aetate ac fatis utriusque libri addenda sunt. ^ ex uerbis saeculo XIV ultimo folio codicis a inscriptis hunc librum. adquisiuit domnus Damianus S. Y: elucet codicem in monasterium S. Crucis fontis Auellanae peruenisse dum est eius abbas Petrus Damianus, id est intra annum fere 1043 ") et annum 1058, quo Petrus factus est cardinalis?). ueri autem similimum est codicem non multo ante scriptum esse, quam in monasterium illud deferretur; litterarum enim ductus esse potius saeculi XI ineuntis quam exeuntis saeculi X uidetur. itemque propter scripturae similitudinem quam maxime proba- bile est non multo ante codicem « scriptum esse Uaticanum V. quem qui attribuerunt saeculo XII, eos longe errasse ex sola ratione palaeographiea hodie unumquemque puto mecum iudieaturum, qui postquam paulo maiorem numerum codicum Latinorum saec. X XI XII inspexit, ad illum accedet. et mihi quidem etiam antea quam scirem « ex V descriptum esse uterque codex saeculo XI exaratus uidebatur. qua quidem in re adsentientes habeo duos homines artis palaeographicae inter paucos peritos, Guilelmum Meyerum, qui iam anno 1874 ad eandem sententiam peruenit?), et Augustum Mau, quem ex ratione palaeographiea Meyeri coniecturae, seilicet ἃ ex V descriptum esse, nihil obstare ipsi Meyero adfirmasse scio. Latieanus autem V quod ueloci eum oculo pereurrentibus plerisque recentior uisus est quam nos statuimus, id sine dubio eo faetum est, quod a pluribus librariis eisque ut uidetur et senioribus et iunioribus seripíus est. qua quidem re effieitur, ut (id quod et ipsum iam Augustus Mau pro- nuntiauit) duo ultimi eius quaterniones aliquanto uetustiores uideantur quam omnes qui praecedunt. sed etiam uetustiores uideri quaterniones illos quam unamquamqae partem codicis a idem Mau praefracte contendit.

1) ef. A. Capecelatro, Storia di S. Pier Damiano (Firenze 1862) p. 61. ?) cf. Capecelatro l. c. p. 254. 3) cf. Index lect. Gotting. 1888 p. 6.

XXIIIT Prolegomena.

Itaque quin Uaticanus V saeculo XII uetustior sit, etiam ex sola ratione palaeographiea mihi quidem dubium mon uide- tur quem qui exeunti quam ineunti saeculo XI uindicare malint, eos uelim in memoriam sibi reuocare ut satis facile esse codicem Latinum saec. XI distinguere a codice et saeculi X ineuntis et saeculi XII, ita ad diiudieandum difücilimum, utrum eodex aliqui ineunte an exeunte sae- culo XI seriptus sit. qua quidem in re si ei, qui palaeo- graphiae operam dant, etiam hodie saepissime in tenebris errant, eo magis gaudendum est, si ratione duorum codicum ad idem fere tempus pertinentium ex aliis quam palaeogra- phieis eausis constituta nouum hine eis idque solidum ad- surgit fundamentum, in quo disciplinam suam possint extruere.

Itaque, ui repetam quid sentiam, Uatieanus V initio saeculi XI exaratus uidetur et non ita multis annis post ex eo descriptus est codex a. ac de fatis quidem Uaticani V nihil eompertum habeo: Auellanum « constare uidetur per quadringentos fere annos in monasterio illo mansisse, cui eum Petrus Damianus adquisiuerat. neque enim est, eur fidem derogemus Henrico Norisio adseueranti a religiosis uiris monasterii S. Crucis Fontis Auellanae donatum eum esse Mareello Il papae, cum Eugubinam antea administraret ecclesiam.!) ^ postea codicem in manus uenisse Guilelmi

! cf. H. Norisius, De uno ex trinitate passo — Operum tom. III (Ueronae 1729) col. 868. Ballerinii (l. c. p. CLIX) codicem « olim Marcelli II fuisse colligunt *ex notatiuncula, quae ipsius manu scripta est in pagina secunda eiusdem codicis, in quam notationem ibidem minu- tiori caractere haec adnotata fuerunt: lila werba fuerunt addita a Marcello II cum esset adhuc Presbyter Cardinalis Romanus. sed er- rauerunt fratres doctissimi. primum enim notatiuncula illa, quam dicunt, uerba scilicet Quae wera sunt wenerans lector quae in. detractionem vro- mani pontificis et in defensionem hereticorum inueneris caue post titulum ep. l addita, extat iam in Uaticano V a prima manu scripta et in co- dice « suppleta est non a Marcello sed ἃ manu quadam saeculi XI (27), quam permultos codicis « locos ex Uaticano V correxisse infra demon- strabo. deinde adnotatiuncula illa a Balleriniis non prorsus adcurate

Prolegomena. AR

Sirleti cardinalis et Marcello II et Pio IV successori eius familiarissimi docemur uerbis «Jmptum ex libris Cardinalis Sirleli, quae exeunte saeculo 16 folio praefixo inscripta esse dixi. ueri autem simillimum est in bibliothecam Uaticanam eum perlatum esse non ante mortem Sirleti itaque intra annos 1585 et 1591, quo anno studio Antonii cardinalis Carafae ex hoc *uetusto codice Uaticano' plurimas collectionis nostrae epistulas editas esse infra uidebimus.

Eorum, quae hucusque exposui, summa ea est, in edenda collectione nostra Uaticani a utpote ex V descripti rationem habendam esse nullam.!) sed inueniuntur in eo non paucae eaeque diuersarum et manuum et aetatum correctiones. de quibus priusquam uerba faciam, ex re erit breuiter recensere ceteros collectionis nostrae codices, quos omnes aetatis esse multo recentioris jam supra commemoraui.

9) Mare. Uenet. Iur. canon. 18 (lat. 171) chartac. absolutus anno 1469.

Incipit eodem modo atque Vae uerbis Continet hic codex ete. desinitque uerbis quinquaginta duobus Epiphani ad Diodorum epistulae. fragmentum F, quod dixi ab alia manu scriptum in

descripta Illa werba fuerunt addita a papa Marcello 2? cum esset adhuc presbyter. cardinalis ecclesiae Romanae non in « inuenitur sed in Uati- eano 5617, unde transiit in codicem Angelicanum 292 ipsum Balleriniis notum. quam qui Uaticano 5617 adscripsit ut eum quoque errasse in propatulo est, ita causa erroris manifesta: sciebat nimirum Auellanum v olim fuisse Marcelli II papae, in quo codice cum uerba illa Quae wera sunt etc. a manu posteriore addita uideret, ab ipso codicis possessore coniciebat adscripta esse.

1) Codices V et « quamquam, quod uniuersum adtinet, inter se simil- limi sunt, tamen non paucis locis « lectionem deprauauit. praesertim in ultimis eius partibus semel atque iterum singulorum uerborum ordinem mutauit, id quod ideo uno uerbo moneo, ne quis forte miretur, si meam editionem cum Carafae uel Thielii conferens multa uerba trans- posita inueniat. ^ Codicem « hic illic aliquid rectius habere quam V ut certum est, ita non mirum; sunt enim, ut ex adparatu meo unusquisque ipse facile uidebit, omnes ei loci ita comparati, ut uel stultissimus libra- rius eos paene necessario debuerit corrigere.

XXVI Prolegomena.

fine codicis a extare, a codice abest, in cuius fine leguntur haec: Jste liber fuit scriptus in domo et de mandato R* in Christo patris et domini domini Bessarionis diuina misera- Hone episcopi Sabinensis sacrosancte Romane ecclesie presbiteri cardinalis .Niceni. ac. patriarche | Constantinopolitani. .Expletus ultima die mensis febroarii Anno domini MCCCOLXIX pon- tificatus sanctissimi in. Christo patris e£ domini nostri domini Pauli diuina prowidentia pape secundi anno quinto. in folio primo codex habet insignia Bessarionis, in folii praefixi parte auersa haec uerba manu aliqua saeculi 16 scripta: 1582 24 di febraro. Epistole pontificum et imperatorum de diuersis rebus et gesta inter Liberiwm et») Felicem episcopos. munus cl" d. jacobi Contareni.

Codicem hunc ex Uaticano V descriptum esse non recte contenderunt DBallerinii?); immo originem duxit aut ex ipso codice o aut, id quod ueri uidetur similius, ex aliquo eius apographo. ueluti et ipse cum « contra V exhibet 8,, adwuer- sum, 11,, exemplo illo, 21,4 fidelibus, 24,, correptio itemque cum « contra V omittit inscriptiones epp. 38 et 39, 90,, sem- per, 945,4, uestram οἱ custodientes statum. et. unitatem, 458,, quae sunt pro westra salute sublata sed quid dicitis uos ipsi qui Lupercalia,

4) Marce. Uenet. Iur. canon. 14 (lat. 172) chartac. saec. 16.

In folio primo legitur: Hic liber continet Epistolas Ponti- ficum. et Imperatorum de diuersis rebus Et gesta inter Liberium εἰ Faelicem episcopos. DBibliotecae Sereniss. Reipubl. Uenetae Jacobi Contareni Senatoris Munus. descriptus est ex Marciano 171, quem tam fideliter reddit, ut ne subscriptionem quidem eius: Jste liber fuit scriptus in domo .. anno quinto in fine omittat.

ἢ et hodie propter chartam perforatam abest. 2) De antiq. collect. canonum (— Leonis opp. III) p. CLVIII.

Prolegomena. XXVII

9) Uatican. 3786 chartac. saec. 106.

Etiam hie codex iam Balleriniis notus erat. in primo eius folio alia manus inseripsit: Aliud exemplar prorsus simile extat in hac bibliotheca n.* 4903, Autographum wero mum? 4961 et 3787. praecedit collectioni idem index, qui est in V et a, in quo ultimum locum obtinet: Epiphamus de lapidibus ad. Dio- dorum. episcopum. quibus uerbis eadem manus, quae illa in folio 1 adnotauit, adiunxit: deest «m hoc codice sed reperitur in alio simili codice n. 4903. reuera Epiphanii epistula in cor- pore collectionis omissa est. fragmentum F in codice non inuenitur. cuius quicumque uel paucas paginas contulerit, statim uidebit descriptum eum esse ex codice V,?) quocum omnes fere corruptelas habet communes. ex archetypo autem codicis V uel codice aliquo eius gemello ideo descriptus esse non potest, quod in ep. 119, ubi in V antiquo folio deperdito hiare lacunam diximus a manu recentiore suppletam, Uatic. 3786 concordat non cum codice a ex V descripto, antequam folium illud periret, sed cum eis, quae addidit in V folio chartaceo inserto manus illa recentior; cf. 526,, ephesi a, ES et recens illa manus codieis V et Uatic. 3786.

6)o— Ottobonianus 1105 chartaceus saec. 16.

Notitiam huius codicis eis, qui ante me de Auellana ege- runt, ignoti debeo Ludouico Bethmanno (Archiv der Ges. für àltere deutsche Geschichtskunde XII p. 365). in primo eius folio recentior manus inscripsit: x codicibus Illustrissimi et Jixcellentissimi Domini Ioannis Angeli Ducis ab Altaemps. post fragmentum Epiphanii ad Diodorum epistulae (ep. 244) in eo idem inuenitur fragmentum F epp. 103 et 104, quod

1) Errauit Ewaldius, Historische Zeitschrift N. F. IV p. 155.

?) Non ex codice a, ut contendit idem Ewaldius 1. c. et Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte V p. 238; cf. e. gr. 8, aduersus V Uatic. 3786: adwersum o; 10, enim et V Uatic. 8186: emim o; ll, illo exemplo V Uatic. 3786: exemplo illo «; 29, wexationem V Uatic. 9786: wexatione o; 22,, iwdicandi V Uatic. 3786: windicandi «o; 24, correctio V Uatic. 3786: correptio α; 90,, semper V Uatic. 3786: om. «

XXVIII Prolegomena.

supra dixi extare in ultimo folio codicis α ab alia manu scrip- tum. deinde legitur haec subseriptia: Hunc librum acquisiuit domnus Damianus s. 7. Iste liber est ab originali quem. habet monasterium. sanctae crucis fontis Auellanae .Eughubinae dio- cesis de uerbo ad uerbum fideliter rescriptus, cui alia ut ui- detur manus addidit haee: .4nno domini nostri lesu Christi MDL. in fine totius codicis extat index rerum alphabetico ordine dispositus.

Iam ex eis, quae modo adtuli, satis elucet Ottobonianum o originem duxisse ex codice a. quod idem euadit singulis com- paratis leetionibus, quarum ex ingenti numero, ne sim mole- stus, eas exscribam duas, quae mihi schedulas meas euoluenti primae forte occurrunt: —352,, beati apostoli V, beati petri (i. e. uocabulam petri subducta linea deletum) apostoli o, beati petri apostoli o — 600, post inscriptionem ep. 151 Hor- máisda loanni episcopo Constantinopolitano in codice o una pagina uacua relicta ac deinde inscriptio illa iterum repetita est; οἷ. quae p. XVIII de codice a exposui.

Neque tamen o ex ipso « descriptus est sed ex aliquo apo- grapho eius nune deperdito. demonstratur hoc exempli causa uerbis quae extant 619,,, ubi cum V et « exhibeant »os et conira respondimus uocabulo eft ex e deprauato, in o legitur nos eb contra caetera respondimus, ex qua lectione apparet in archetypo codicis uocabulo coníra suprascripsisse nescio quem ut coniecturam uocabulum caetera iam errore eius, qui codicem o exarauit, simul eum coníra in uerborum ordinem receptuni. uel ut alium locum addam, 303,, sqq. in Va iegitur quomodo autem fieri potest μέ im quo Christus loquitur dei habere dubi- teiur?, ubi ante uel post dei excidisse uocabulum spiritum ex eis euadit quae uerbis illis praecedunt. iam uero in o exta ut in quo Christus loquitur dei spiritus habere dubitetur; quod cum sensu omnino careat, manifestum est in archetypo quidem codicis recte spiritum additum fuisse, id autem in ipso o male abiisse in spiritus. ^ quae cum ita sint, in aperto est subscriptionis supra adlatae ne eam quidem partem, quae est: Iste liber est ab originali quem habet monasterium sanctae crucis

Prolegomena. XXVIIII

fontis. Auellanae .Eughubinae diocesis de werbo ad werbwm fide- liter vescriptus, ad ipsum pertinere Ottobonianum o sed ab eo, qui hunc exarauit, ex eius archetypo deseriptum esse.

Eis, quae exposui, demonstratum est codicem o ad recen- sendam Auellanam nullius esse momenti. a quo priusquam discedamus, dicendum est de duabus manibus principali scriptura non multo recentioribus, quae codicem correxerunt. ac primum quidem ipso saeculo XVI nescio quis pallidiore usus atramento cum ipsis codieis uerbis tum margini sexcentis locis adscripsit lectiones, quas eum non ex alio quodam libro manu scripto desumpsisse sed sua adsecutum esse coniectura non solum eo comprobatur, quod lectiones illae permultis locis falsissimae certissimisque coniecturarum signis notatae sunt, sed etiam eo, quod qui eas adscripsit. fere semper eis adposuit litteram p, i. e. puto. ceterum grammaticus ille, quisquis fuit, certe non caruit ingenio, neque enim negari potest eüm multis locis inque eis compluribus satis graui corruptela deprauatis rectam adhibuisse medelam. ^ Ab hae manu facile plerumque discernitur alia manus eaque robustior, quae eum et ipsa aliquos locos ex coniectura correxerit, tum non pauca adscripsit, quae desumpsit ex codice V, cf. exempli gratia: 28, faceret V et o corr.: facit ef à o — 547,4 nonne oues pascunt pastores V et o corr. om. ao . 768,, exceptis quippe ruben et meptalim V et o corr: om. ao. post epist. 140 in codice «a manus saeculi XIV addidit uerba IncipWunt epistole lustini (mperatoris ad. Hormisdam et Hor- müsde ad lustinum; quae cum etiam in Ottobonianum o transiissent, ea manus, de qua nunc agimus, adposuit wacat, scilicet ut significaret a V uerba illa abesse. adscripsit autem haec manus lectiones codicis V nonnumquam etiam eis locis, ubi V mendum contraxit sed uera lectio ab o iam restituta erat, uelut 19,4 execrabilis V αἱ et o corr.: execrabiles recte o; 29,4 exilio V α et o corr.: exilium recte o. Accedunt correctiones quaedam alicuius tertiae manus (et fortasse etiam quartae), quam ab ea, quam secundo loco commemoraui, plerumque

XXX Prolegomena.

haud-facili opera dignoscas. quae quas adscripsit lectiones, et ipsae coniecturarum speciem quam apertissime prae se ferunt etiamque eis plerumque littera p addita est.

Quae cum ita esse intellexissem, operae pretium non duxi tres uel quattuor illas manus diuturno difficilique labore inter se distinguere satisque habui omnium manuum recentiorum coniecturas codici o adscriptas in adparatu meo adnotasse adiecta littera o7.

7) p — Uatic. lat. 5617 chart. saec. 16.

Continet collectionem | Auellanam sed epistularum aliae transpositae, aliae omissae sunt; hie enim earum occurrit ordo: epp. 42—44, initium ep. 41 usque ad uerba 92, susce- pimus animo, epp. 45—50, 51—72, 94— 243, prooemium ep. 244 usque ad uerba 745,, locaque dicemus, 84— 93, 1—2, 30—41.

Exarauerunt hane eodicis partem manus duae: una scripsit epp. 931—72 et 94—-243, altera et ea, quae epistulae 51 praecedunt (epp. 42—44, initium ep. 41, epp. 45—50), et ea, quae epistulam 243 secuntur (prooemium ep. 244, app. 84.— ΒΞ ὡς 2 Τὺ:

Auellanàm excipit primum scripta ab ea manu, quae Auellanae exarauit partem mediam, donatio Gregori Magni "Quotiens laudis uestrae Ἢ, deinde scriptum a manu aliqua ἃ duabus illis, de quibus dixi, plane diuersa breue Clementis IV?) ad Petrum Grossum *Muwitis de mostra promotione ?),

1 — Marini, papiri diplomatici p. 137. ubi quae legitur subscriptio Faleonii scriniarli s. Romanae sedis, ea etiam in Uaticano extat.

?) Inter donationem Gregorii et breue Clementis recentiore tempore insertum est folium formae minoris continens Gregorii l epistulam ad Maximum abbatem 'Comwersiomis meae primordia! (— Registr. ed. Ewald I 142). hoc folium uetere signatione caret.

3) Potthast 19051 — Martene, thesaur. anecdot. II 110 n. 21. Uati- canus noster hanc exhibet subscriptionem: Hanc epistolam sanctissimus papa Clemens IV .. misit cuidam nepoti suo, quam scriptam comperies in quodam libro sacristiae monasterii praedicatorum Barchinonensium fol» 240 estque ligatus cum cathena, reconditus intra axmarium (r add. man. rec.) wulgo dictum dels massals.

Prolegomena. EXXI

denique notata quaedam breuissima ad res spectantia di- uersas.

Quod Auellanam adtinet, apographum epp. 42—44, 41, 45—50 ceterarum epistularum apographo iam ad finem per- ducto praefixum esse inde apparet, quod antiquior quaedam foliorum signatio incipit ab ep. 51 pertinetque usque ad finem eodieis (fol. 1— 252). cui corpori posteaquam praeposita sunt 14 folia, quae continent epistulas illas 42—44, 41, 45—50 a manu illa altera scriptas, uetus signatio locum dedit re- centiori inde ab initio totius libri usque ad finem porrigenti (fol. 1— 263).

Codicem p pertinere ad propaginem codicis o, ubi primum paucarum epistularum lectiones adeuratius examinaueris, statim elucet; cf. exempli causa: 618,, congregatis episcopis V: episcopis congregatis ap — 645,, memoriam facere V: facere memoriam oap — 677, religionis homines V : homines religionis a.p ; originem eum duxisse ex Ottoboniano o eo demonstratur, quod permultas earum coniecturarum, quas codici o recentiores manus adsperserunt, in codiee p aut in uerborum ordinem receptas aut eodem modo atque in o uel margini uel ipsis uerbis ἃ prima manu adsceriptas inuenis. uelut p, ut duo exempla adferam pro sexcentis, 348, permuttitis et hanc in ipso textu, 4083, et , seripturarum p(uto) et est temere p(uto') à prima manu scripta in margine exhibet.

Nobis codex p ob unum id nonnullius momenti est, quod idem homo, quem supra dixi exarasse epp. 51—72 et 914—243, non solum his ipsis epistulis sed etiam eis, quae ab illa altera manu absolutae sunt, multas adscripsit üarias lectiones quas ab eo per eoniecturam inuentas esse testatur littera p. (— puto) etiam hic paene omnibus adposita. quae coniecturae quamquam ex magna parte temerae sunt, tamen multis locis inque eis nonnullis satis graui corruptela turbatis ueram medelam adtulerunt.

Quae eum ita sint, litteram p eis adponam lectionibus haud ita multis, quas duo illi librarii, qui codicem exarauerunt, statim in ipso eo describendo emendauerunt; littera uero p*

XXXIII Prolegomena.

et eas significabo conieeturas, quas toti libro peracto adspersit is, qui ipse mediam eius partem exarauerat, et eas quam paucissimas, quas aliis temporibus aliae manus hie illie codici adscripserunt.

8) Angelicanus 292 (olim C. 6.18) chartac. saec. 16/17.

Descriptus est codex iam Ballerinüs non ignotus?!) ex Uaticano p eo tempore, quo ille initio nondum habebat fol. 1—14 (— epp. 42—44, fragmentum ep. 41, epp. 45—50) ?); exhibet enim nonnisi hasce hoc ordine epistulas: 51—72, 094—243, fragmentum ep. 244, 84—93, 1—2, 30—41. epistulam 41 eodem modo atque in p excipiunt Donatio Gregori I et Breue Clementis IV ad Petr. Grossum. locos qui in p relicti erant deprauati, is, qui codicem Angelicanum exarauit, de suo emendauit perpaucos. |

9) Uatic. lat. 4908 chartac. saec. 10.

Codex et ipse Balleriniis notus post Epiphanii ad Diodorum epistulam exhibet fragmentum F. in fol. 2 manus saec. 17 adnotauit: JAljud exemplar prorsus: simile extat im hac biblio- theca n*. 3786, quibus alia manus addidit haec: AAwtographum uero huius codicis habes m. 4961. quae ultima falsa sunt; de- scriptum enim esse Uatic. 4903 ex Ottoboniano o non modo inde sequitur, quod in fine exhibet et eandem subscriptionem Hunc librum. acquisiuit dominus Damianus s. 1. Iste liber est ab originali quod habet monasterium sancte crucis Fontis Auel- lane eughubine diocesis de uerbo ad uerbum. fideliter reseriptus. Anno domini nostri iesu christe MDL et eundem indicem re- rum, quae in o extant, sed etiam inde, quod plerasque eas lectiones uarias, quae codici o adsperserunt eae manus, quas littera o* significaui, Uaticanus 4903 in ordinem uerborum rece- pit; cf. exempli causa 162, creuisti o: curawisti o? Uatic.

1) cf. Leonis opp. III p. CLVIII. nuper codicem descripsit Henricus Nardueci (Catal. codd. manuscript...in biblioth. Angelica olim coenobii S. Augustini de urbe, I, 1893, p. 156 sqq.), quem tamen fugit continere eum collectionem Auellanam quamuis aliquo modo turbatam.

2) cf. supra p. XXXI.

Prolegomena. XXXIII

4903 . 164, par esse o: parem te o? Uatic. 4903 — 164,, sed iam. o: sed etiam o? Uatie. 4903 . 164,, wenerabiliwm: o: ue- nerabiles o? Uatic. 4903 — 339, postea o: praeterea o? Uatic. 49083 | 383,, inwicta o: iniuncta o? Uatic. 4908.

10) Corsinianus 817 ehartac. saec. 16/17.

In primo folio manus alia inscripsit: Cod. 817 De Gestis Romanorum | pontificum αὖ anno. salutis CCCLII usque ad annun DXXIII Monumenta Uaria Et epistolae Quarum elen- chum. uersa pagina exhibet. Ex cod. Uaticamo 4961 diligentis- sime íranscriptus. ^ codicem et Dallerinüs (Leonis opp. III p. CLVIIT) et Fogginio (Epiphani de XII gemmis liber p. XVIIT) notum re uera redire ad codicem a ea re demonstratur, quod in fine et ipse exhibet fragmentum F. uidetur autem non ex apographo quodam ecodieis « sed ex hoc ipso descriptus esse.

11) Escorial. e II 21 chartac. saec. 17.

Hune codicem, quem unum ipse non uidi, descripsit P. Ewald, Neues Archiv d. Gesellseh. für àltere deutsche Geschichtskunde VI (1881) p. 335. in fine collectionis ex- hibet fragmentum F, qua quidem re demonstratur eum de- seriptum esse aut ex ipso codice a. aut ex aliquo eius apographo.

Haec quidem de codicibus aetatis recentioris. uidimus eos omnes pendere aut ex ipso codice V aut ex apographo eius « itaque prorsus abiciendos, nisi quod in codicibus o et p recentiores manus aliqua ex coniectura emendarunt. iam uero necesse est parumper redeamus ad codicem Auellanum a, quem super diximus complurium manuum correctiones exper- ium esse, et inquiramus sitne his correctionibus proprii ali- quid momenti tribuendum.

Àc primum quidem codicem « permultis locis correxit manus aliqua et ipsa ut uidetur saeculi XI quamque minuto seripturae charactere pallidoque colore atramenti facile di- gnoscas. signifieabo eam hic littera à". quae manus quos locos

XXXV pars f. "

XXXIIII Prolegomena.

codicis α deprauatos correxit, ei ad unum omnes recte leguntur in V. uelut plurimis locis suppleuit aut titulos aut subscrip- tones epistularum in « aut tota aut ex parte omissa sed in V extantia, cf. exempli gratia: 47,, Gratulatoria de ordina- tione pape Syrüi Voc: om. α 48, Data VI. K1 Mar Me- diolam; Vc: om. α 48,, Ubi Ursinus et qui cum eo sunt ab exilio relazantur Vo: om. α 49, Ubi redditur basilica Sicininà. Va: om. α 49,9 De ezpellendis sociis Ursini extra Romam (roman a") Vo: om. α 50, Data pridie Idus Ia- nuar. Triu. AA. conss. Vo: om. a — 544, De rebaptizato- ribus Va: om. « 59, De his quae inter usque ad , consti- tutum Vo': om. α 60, Daía IIII. K4. lanuarias Vo: om.a 297, JDilectissimo fratri lohamu Va: om. α 98,, JDilectissimo fratri Aurelio Vaà*: om. α 1174 Leo episcopus Leomi Aug. (Aur. a") Vo: om. α 120, Dat. XV. Kalen- darum lul. Magno et Apollonio (pollonio a") css. Per Filoxe- mum agentem in rebus Vo": om. α 183, Dat. QV (RV«) ld. lam. consu. Và": om. « | quorum exemplorum numerus multo potest augeri. sed etiam in ipso epistularum tenore αὖ multa ita correxit, ut restitueret lectionem codicis V, cf. l,, firmarunt Va: firmauerunt α 4, agatur Va": agitur α 16,4 liberentur Va: libent & 21. praeiudicare Vo*: praedicare a. 22. quia tantus Va": quantus αὐ 115, qnwiolabilis αὐ: in- wiolabis a l78,, subsistentias Vo": subsiancias a — 178, subsistentiam Vo": subsianciam α 224. sectatorum Va": sec- tarum α 248,4, inducatur Va": indicatur α 2118, additur γα": addicitur a — 600, concedere Va: condere α 681, uobis γα": nobis α 685,, praeter Va: om. α 686,4, entroducere γα": introcere α 691,, sic Vo: sia. 691,, iubentur Va^: iubetur « 718.ς sq. Esaias misericordia .. ut supra Va: om. a. etiam hie pauca exempla adtuli pro sexcentis. lec- tiones autem, quas littera a" significaui, re uera ex ipso V in codicem « translatas esse cum ideo uerisimillimum est, quod nulla earum in V non reperitur, tum certum fit comparatis hisce locis: 2.5 episcopum] V man. 1 epsé correxit ex epcc, a usitatiore compendio adhibito scripsit epm, id quod in epsé

Prolegomena. XXXV

mutauit oa". | 8,4 haeo mors V leui corruptela pro Aaec mors; corruptelam intellexit is qui scripsit codicem «a restituitque h mors, iam uero o" litterae ἢ superscripsit litteras eo. — 53,, V uerba subseriptionis «ale ampeli k(arissime) a(tque) a(man- &issime) sic pinxit, ut littera Κα litterae 7; ualde sit similis: o subscriptionem omisit, αὐ inseruit waleampeli R aa. ^ 89,, CARTAG V idque ita, ut littera Οὐ simillima sit litterae 4: &' addens titulum ab « omissum re uera addidit caríaa.

Praeter eam manum, de qua modo dixi, aliae codicem « correxerunt inprimis tres. ex quibus una (a?), quam esse sae- culi fere XIV uel XV putauerim, soli epistulae 105 paucas lectiones adseripsit. quas lectiones si non omnes, certe ex parte haustas esse ex codice aliquo manuscripto eo ipso appa- ret, quod duobus locis adnotantur praemisso uerbo a/ias (ads), cf. 495, et ,,. ἃ codice V eiusque propagine lectiones illae omnino distant neque de fonte, ex quo fluxerint, quidquam diei potest.

Uenimus ad manus correctrices à? et αὐ. e quibus illa prin- cipalem codicis scripturam satis accurate imitatur, ut ab ea Saepe uix possit discerni; haec nigriore atramenti colore ple- rumque facile cognoscitur. utraque manus uerba eodieis innu- meris locis correxit, αὐ haud raro etiam interpunctionem ad- didit. | iam quod adtinet uirtutem illarum correctionum, ne- que a? neque a* quidquam praebent, quod redoleat pretiosam traditionem ueteris alicuius codicis deperditi; uelut, ut unum adferam, nulla lacunarum, quibus uerborum tenorem in Uati- cano V saepius turbatum esse nemo non uidet, correctionibus istis expleta est. immo quae mutauerunt a? et a*, si recte mutauerunt, ita comparata sunt, αὖ unusquisque emendationem ex coniectura facillime posset inuenire. ex altera uero parte non desunt loci, ubi uerba ab a? seu αὐ nouata merae deberi coniecturae ea ipsa re adprobatur, quod temere nouata sunt. cf. exempli causa 308, orthodoxo sensu Vo: orthodoxum .sen- sum, à?; id quod uerum est orthodoxo sensu restituit o? ^ 309,;

i causas eius de sancii synodo (pro causas eiusdem. sanctae syn- Ο

XXXVI | Prolegomena.

odi) V: causas eius de sancta synodo o? ^ 184,, secundum canones recte V, secundum canone leui corruptela a: secundo canone αὐ . 198,, praeceptores witatis (pro mowitatis, cf. uerba originalia Graeca χαϑηγησαμενοὺς ἐν χαινοτομίαις) Va: praecep- lores ueritatis αὐ (et o) | 340, sqq. sequacem horwm factum nec mon et participatione Va: partwipatorem correxit αὖ: scri- bendum esse »ec non €et perseuerontes m eorum communione» et partwipatwne docet locus geminus 342, sqq. — 371,4, cunc- tos.qu. ul (pro τ — uel) Va: cunctos quw ultra a* — 441,, Theodosium principis expetiui Va: Theodosium principem cor- rexit αὖ, ueram lectionem Teodosi(i praesidiyum principis seruauerunt ei codices, qui praeter Áuellanam epistulam illam exhibent.

Suffieiant haec exempla ad demonstrandum correctionibus ab a? et αὐ codiei Auellano inlatis proprii nihil inesse mo- menti. sed longius posse progredi multi docent loci, e quibus paucos hie proponam:

24,, episcopatum ao: episcopatu o? 21, ecclesia ao: eccle- siam a? — 7l,, dignum ao: dignus Va?o* | 142, catholicum ao: catholicam a?o? | 198,, propaternos ao: propter mos o?o? 202, uulnerat ao: uulneras o?o? | 238, amanam ao: arria- nam a?o? , 332,, disciplimi et a: disciplinae a?, disciplinis eí o — 400,. colere xo: colore a?o? — A57,, pestilentia a: pesti- lentias a?, pestilentiam ὁ 460,, turbinis ao: turbinibus aj, turbine o?

123,, obolenda ao: abolenda a*p ^ 123,, mulla «o: mullae aío 136,, impietas ao: pietas α' 202,4 eu tychianis íante ao: eutychianistam tie a*o? ^ 338,, plemissimas ao: plenissi- mos a*o? | 42'4,. proficiendo ao: pro faciendo aíp?, profitendo o? 438, nobis ao: nowis ao? | 467,, demonibus a, daemo- nibus o: de moribus a*.

Ex quibus lectionibus, quibus sicut dixi facili opera sex- centas addideris alias, id quam certissime euadere uidetur, correctiones a? et a* codici α demum adspersas esse, postquam ex eo descriptus est Ottobonianus o uel potius is codex, cuius Ottobonianus apographum est. quod si concedamus, sicuti

Prolegomena. XXXVII

concedere necesse est, fieri non potest, quin correctiones illae uel certe maxima pars earum codici « adscriptae sint ex codice aliquo ad propaginem pertinente ipsius codicis Ottoboniani. innumerae enim lectiones communes sunt et manibus correc- trieibus o? siue αὐ et scripturae aut Ottoboniani seu non eorrecti (o) seu correcti (o?) aut etiam correcti Uaticani 5617 (p?) ex Ottoboniano descripti. uix autem casu fieri potuit, ut exempli causa 198,, et a? et o? ex sua uterque coniectura pro eo quod falso legebatur in ao propaternos rescriberent propter nos; uel ut aliud exemplum adferam, si statuerimus archetypum Ottoboniani ex Uatieano a descriptum esse manu a* nondum correcto atque uideamus pro eo quod 534, legitur in V mentis perturbatione mouerunt et primam manum Otto- boniani et in rasura manum correctricem a* exhibere mentes perturbatione uestras deuotas esse, elucet correctionem ab αἵ codici Auellano inlatam fluxisse ex codice uel ipso Ottoboniano uel aliquo ex hoc descripto. neque uero in eo haerendum est, quod nec omnes correctiones Ottoboniani eiusque familiae ab a? siue αὐ in codicem « transeriptae sunt et paucae reperiuntur manuum a? et αὐ correctiones, quae in Ottoboni- ano uel eius propagine non leguntur; sicut enim labor fuisset multi sudoris magnique sine dubio taedii totum codicem ex toto ad uerbum adeurate conferre atque corrigere, sie facile euenire. potuit, ut hoc siue illo loco corrigentibus subnasceretur coniectura quaedam ab Ottoboniani seu principali lectione aliena seu etiam correctione diuersa.

Sed iam satis superque de correctionibus a? et a*, de quibus breuius egissem, nisi Meyer Spirensis!) suspicatus esset correctiones illas fluxisse e codice aliquo deperdito, qui codicibus V et a fuisset integrior. quod ita esse eis, quae exposui, satis arbitror refutatum esse. id unum addiderim,

1) ef. prioris Meyeri programmatis p. 7. ceterum Meyer non distinxit neque inter αὖ et ceteras correctiones neque inter o? et a*. idem si cor- rectiones illas in ep. 2 desinere ad(irmat, errat, cum manus et αὖ et a? et αἱ, licet hic illic rarius inueniantur, tamen per totum codicem oc- currant.

XXXVIII Prolegomena.

quod sane codicum ratione perspecta nemini mirum uidebitur, in adparatu critico me coniecturis quibusdam commemorandis litteram a? uel αὐ tum demum adseripsisse, si distarent a seri- ptura Ottoboniani eiusque propagine, congruentibus uero coniec- turis e& manuum o? uel a* et Ottoboniani uel eius propaginis (p, cod. Angelic.) adposuisse non illarum sigla sed potius horum.

Praeter manus o", α΄, 9?, αὐ haud multis locis etiam aliae quaedam codicem Auellanum correxerunt, de quibus nihil dicendum nisi correctiones earum ad res leuiusculas pertinere neque ullius proprii esse momenti.

Addenda pauca de duabus manibus quae haud ita multis locis correxerunt codicem V. ac primum quidem dicam de V man. 2, quae fere non occurrit nisi in epp. 66, 72, 95, 140. principali seriptura haud ita multo ut uidetur recentior insignis est ductu grandi et quodammodo agresti. quae quos locos emendauit, ei ex parte ita sunt comparati, ut eos quiuis de suo potuisset emendare. tamen codicem aliquem corrigenti praesto fuisse inprimis his euincitur locis: 192,0 Aorum (patrum se esse iudicant quomodo se potius mon ostendunt horum alie»nos existere; quae uncis inclusi, desiderantur in V ae ne in archetypo quidem eius fuisse significatur litteris hd (— hie deest) ἃ prima manu inter horwm. et nos insertis. quae desunt, in margine addidit V man. 2 praepositis litteris hp (— hic ponendum ?) eaque non ex coniectura suppleta esse demonstratur lectione codicis Berolinensis B, de quo in capite tertio horum Prolegomenon dicendum erit. simili modo V man. 2 in margine suppleuit 391, Znducere, 394. et communicando haereticis subrogatis facto tali consensise, 9895, cum suis consortibus promulgandam. qui solus pro omnibus suis consortibus. quarum lectionum ea, quam ultimo loco posui, comprobat, id quod expectaueris, codicem, ex quo V man. 2 hausit, et ipsum codicem fuisse collectionis Auellanae; uerba enim cum suis consortibus per dittographiam orta recte absunt ab omnibus codicibus, qui praeter Auellanam hane epistulam seruauerunt, sed pari modo extant in codice R, in quem eam ex Auellanae

Prolegomena. XXXVIIII

quodam codice transisse alio loeo demonstrabo. neque tamen omnibus locis ea, quae nouauit V man. 2, recta sunt; cf. 182,, 394,, 582,,, 581, ,, quibus quidem locis corrector non codice usus esse sed potius de sua coniectura uerba interpolasse eredendus est.

V man. 9 perpaucis tantum locis (ni fallor unius epistulae 95; ef. 378,,,, 9379,, 380,) aliqua correxit, quae tam leuia sunt, ut explicatione non indigeant.

Stat igitur id, quod iam supra dixi, unum nobis integrum fontem esse codicem V, ex quo omnes alii, quotquot. quidem mihi innotuerunt, duxerunt originem. mirandum sane aliquo modo eius collectionis, quae epistularum et numero et praestantia omnes fere alias eiusdem generis facile superauerit, unum tantum codicem eumque aetatis haud ita uetustae seruatum esse, sed omnibus temporibus habent sua fata libelli. ceterum non desunt uestigia quaedam aliorum ocollectionis nostrae codicum uel antiquiorum Uaticano uel ab eo non pendentium.

Atque ueri simillimum esse aliquem Auellanae codicem praesto fuisse ei, ἃ quo exiit ea forma collectionis Dionysii Exigui, quam Dionysio-Hadrianam appellant, alio loco infra exponam. | deinde Auellanam nono saeculo Romae fuisse contendit Maassenus (cf. Sitzungsber. d. phil.- hist. Classe d. kais. Akad. d. Wissensch. LXXXV p. 248 et 255). qua quidem de re sicut ne ego quidem ullo modo dubito, tamen non eo demonstratur argumento, quod ipse Maassenus adtulit. Anastasius enim bibliothecarius si in Collectaneis (ed. Sirm. Paris. 1620) p. 10 haec scribit: wnde notandum, quod mon- nulla, quae Latine fuerunt edita, Latinitas funditus mole obliwionis obruta deplorasset, misi ex Graecorum post fonte librorum | haec hausta sitibundo pectore resumpsisset, | sicut epistulam beati papae Felicis in. Petrum sententiam proferentem Antiochenum | damnationis, sane elucet respicere eum ad ea uerba, quae in Auellana subscriptionis instar illi Petri epistulae (ep. 71) addita leguntur (168,, sqq.): sed quia cum aliorum itleris ad eundem Petrum directis in Graeco. uolumine. in-

XXXX Prolegomena.

uenimus de Latino translatas, quas munc iterum. de Graeco in Latinum | necessitate compulsi. transferentes descripsimus | etc. sed haec adnotatio eisdem fere uerbis epistulae illi praemissa legitur etiam in collectione codieis Berolinensis lat. 79 (cf. ad p. 162,) atque in aperto est Anastasium eam non solum in codice aliquo huius collectionis sed etiam in ea collectione inuenire potuisse, ex qua multas epistulas et in collectionem codicis Berolinensis et in Auellanam transisse alio loco uberius explicabo.

Certum deinde uestigium alius cuiusdam Auellanae codicis eiusque ἃ V non pendentis deprehendimus eodem fere tempore, quo ipse V exaratus est. etenim jam supra p. XVII commemo- raui in codice « Epiphanii ad Diodorum epistulam, quae est collectionis nostrae ultima, in [011 108" columna dextra ita desinere, ut eiusdem columnae fere dimidia pars uacua relicta sit. iam uero folio 109, quod unum restat, ab alia quadam manu sed fere coaeua inscriptum est aliquod fragmentum, quod supra, ubi de singulis codicibus uerba feci, littera F significaui quodque et ipsum ad Auellanam pertinet. incipit enim initio foli 109" uerbis 480,, ceptionis effectum. epistulae 103 eaque epistula ad eum finem perducta, qui est ei in collectione nostra, scilicet ad uerba 486,, apostolicae et sacerdotalis in imo folio 109" desinit uerbis inscriptionem epistulae 104 efficientibus 487,, sqq. Dilectissimis fratribus . . Datiam S?machus.

Quod hodie fràgmentum illud in ultimo folio codicis a le- gitur, duplici modo explicari potest. nam primum quideni cogitari potest codice α perfecto nescio quem folium 109, quod cum folio 108 cohaeret sed uacuum relictum erat, ex- pleuisse addito fragmento illo nescio unde desumpto. quod ne statuamus, cum id obstare uidetur, quod non etiam ea

1) Ex codice « fragmentum transiit in codices o (et Uaticanum 4905 ex o descriptum), Corsinianum, Escorialensem errauitque Paulus Ewald, cum se id in omnibus codicibus Romanis a se inspectis repperisse ad- firmaret (Sybels Historische Zeitschrift N. F. IV 155).

Prolegomena. XXXXI

pars inscripta est, quae in folio 108' uacua remansit, tum eo prohibemur, quod fragmentum illud in medio incipit uerbo €re»centionis, id quod uix explicaueris, si fragmentum propter solam fugam uacui additum existimes. ^ ueri igitur similius uidetur eum librarium codicis a, qui exarauit ultimum eius quaternionem integrum (cf. supra p. XVIII) hoe ad finem perducto, ut adderet pauca illa, quae describenda restabant. sumpsisse ex aliquo uetustiore codice illum unionem (uenia sit uerbo!) hodie foliorum numeris 108 et 109 insignitum, qui nescio quo casu non nisi in altero folio inscriptus erat, foliorumque complieatione mutata in uacuo eius folio scerip- sisse ea, quae scribenda supererant. cui coniecturae id quoque fauet, quod mihi quidem scriptura foli 109 re uera paulo antiquioris aetatis esse uidetur quam earum codicis « partium, quae praecedunt. 1) sed quocumque modo de hae re iudieaueris, certum est fragmentum illud, quod littera F significaui, neque ex V neque ex « descriptum esse. quamquam enim plurimis locis easdem quas Va exhibet cor- ruptelas nonnullisque, ubi Vo ueram lectionem proferunt, ipsum habet corruptam ?), tamen non desunt, ubi ueram scrip- turam seruauerit F, corruptam praebeant Vo; cf. 482, mullius F: nullus γὰ 484; poena F: poenas Va« 487,4 diaconi-

1 Etiam Ewaldius sic iudicasse uidetur, cf. l. c. p. 155: 'Die folgenden 2 Seiten geben nun unzweifelhaft ein Stück einer anderen Auellana- Handschrift, und zwar wie mir scheint, einer álteren saec. X'. quamquam paulo post contrariam amplectitur sententiam: 'Die einzige Erklárung dafür scheint mir, dass man, um die 2 leeren Seiten des Quaternio (?) zu benutzen, auch die Wiederholung jener bereits gegebenen Stellen an Schlusse der Handschrift nicht scheute'. denique si idem Ewaldius (p. 155 sq.; cf. Neues Archiv III 150) dubitationem mouet, num forte uerba Iste liber est monasterii sancte Crucis fontis Auellane Eughubin dioc. a manu saeculi XIV margini inferiori folii 109 inscripta (cf. supra p. XVII) ad solum folium 109 pertineant neque uero ad eam codicis partem, quae antecedit, ego me hoc non intellegere fateor. quo enim tempore haec uerba folia 109 inscribebantur, totus codex « iam diu talis erat, qualis est hodie.

?) Exempla non adferam, cum ex adparatu critico epistularum 103 et 104 ipse facili opera possis colligere.

XXXXII Prolegomena.

bus!) F: diaconis Va. statuendum igitur codicem, ex quo F fluxit siue ad quem ipsum pertinuit, ut Uaticani V simillimum ita eo hic illie paulo fuisse meliorem.

Saeculo deinde undecimo collectionem Auellanam notam fuisse Anselmo Lucensi eo apparet, quod hie sine dubio ipse ex ea cum alia tum ep. 95 in suam collectionem trans- tulit (cf. infra p. LXXIIII sq.). quam eandem epistulam ex codice quodam Auellanae Uaticano V simillimo etiam in codicem miscellaneum Uatie. 3832 5866. XII (— HR) transisse alio loco exponam.

Ànno denique 1084 Petrus Crassus iuris peritus ha- uennas Henrico quarto obtulit libellum, quem se scripsisse ait ut eo regis aequitas et iustitia et aduersariorum error lucide declarari posset. cui libello, quem postremus edidit L. de Heinemann (Monum. Germ. hist. Libelli de lite imp. I 432 sqq.), praeter multos alios locos ex Institutionibus, Codice Iustiniano, scriptis conciliorum patrum pontificum petitis ali- quot etiam inseruit ex Auellanae epp. 107 et 108 desumptos, scilicet. titulum 499,4 Uictor Anastasius . . 499,, patriarchae, deinde uerba 499,, suauis opinio . . 500, restituatur | ecclesiae, 500,, Gratias ..500,, confidumus ecclesiam, 500,, pax est .. 901, relimquo uobis (cf. editionem Heinemanni 1. e. p. 437), atque Meyer quidem, cum euerteret sententiam Maasseni collectionem aliquam Ἵπ qua beatus Gregorius utrasque com- posuit leges! a Petro Crasso Henrico promissam (cf. l. c. 434,, sqq.) nostram esse Auellanam suspicantis, de fonte unde frustula illa Petrus sumpserit, nihil contendit adfirmari posse, sed tamen eum ait usum esse uideri meliore codice quam nune sint codices Auellanae. cui quidem ego non accesserim. concédendum fortasse nihil ualere, quod nobis quidem duae ilae epistulae sola Auellana traditae sunt, ac ne id quidem magni uideri momenti, quod epistularum illarum altera alteram eodem ordine in Auellana excipit, quo ex utraque locos Petrus

Ὦ Hanc lectionem hoc loco genuinam esse demonstratur consensu co- dicis B et editionis 4, de quibus conferas uelim infra p. LXXV sq.

Prolegomena. XXXXIII

adfert. at uelim consideres uerba ep. 108, ubi cum dictum Sit pace nihil aestimari oportere excelsius, in V ita pergitur (500,,) ac scilicet facere et cuncta et sustinere conuenit, qui sanctarum scripturarum probabilis cupit. esse. discipulus; hanc omnium. bonorum matrem .. Christum . . constat praedicasse di- scipulis, ubi quin cum o rescribendum sit «pro» hac scilicet uix dubium esse potest. quod si uerum est, sequitur Petrum Crassum usum esse codice iam eadem corruptela atque V deprauato; scribit enim: Aanc scilicet et facere et sustinere conuenit qui etc., quae uerba apertissime sunt hominis textum illum deprauatum sua coniectura per uim corrigentis. deinde inscriptionem a Petro initio ep. 108 propositam Gloriosissimo et. clementissimo filio Anastasio Augusto Hormisda dei gratia patriarcha genuinam esse non posse sed a Petro ipso fictam iam Maassenus (S.-Ber. d. k. Akad. LXXXV p. 236) eui- denter demonstrauit. sed etiam ceterae lectiones, quibus Petrus a V distat, ad unam omnes ita sunt comparatae, ut non tam codiei alicui quam ipsi Petro diuersitas adscribenda uidetur. uelut 499,, post affectionis uocabulum westrae sine dubio ideo addidit, quia uerbis 499,, sq. unc autem currens de uobis omissis putabat necesse esse personam, quam adloquitur Anastasius, aliquo modo indicari. reliquas uarias lectiones apud Petrum occurrentes, quas omnes sub ipsis epistulis ad- notaui, hie non pertractabo; e quibus, ut id repetam, ne una quidem necessaria uidetur sed omnes fere ita explicandae, ut Petrus uerbis traditis hic illie- aliquantulum elegantiae ac facilitatis addere uoluerit. itaque ego quidem non dubito quin Petrus uerba illa non solum ex collectione Auellana hauserit sed etiam ex codice si non ipso V eerte huius simillimo.

En Auellanae quaedam uestigia usque ad id fere tempus decurrentia, quo scriptus est is codex, qui unus integer aetatem tulit, Uatieanus V. quem quidem in editione mea ita secutus sum, ut etiam in rebus orthographicis a scriptura eius fere non recederem atque aequalitatem scribendi eo minus curarem, quod epistulae illae a diuersis diuerso tempore scriptae sunt. itaque etiam praepositiones aut assimilatas aut non assimilatas

XXXXIIII Prolegomena.

reliqui prout eas codex exhibuit. ἢ) tamen praesertim in no- minibus propriis non adeo codicis pressi uestigia, ut in textum reciperem formas uelut Eutices, Anthiocenus, Macharius, quam- quam etiam in lapidibus talia inueniri non nescio. sed tenendum, quantum in his ipsis mutandis singuli librarii suo arbitrio ac in rebus orthographieis me non mihi constitisse et codicem aut nimis presse aut parum adcurate reddidisse reprehenderit, hoc quidem aequo animo feram. in apparatu autem critico codicis V omnes adnotaui uarias lectiones exceptis talibus: e uel e pro ae uel oe (celum, pene, heresis, nicenus, pena, obe- dire, cetus etc.); ae pro e (aecclesia, caeterum); i pro y (sino- dus, misterium, himmus, mariires, presbiter); ci pro ἐΐ et & pro ci (dammacio, suspitio); dampno, dompnus, contempno, calumpnia, sollempnitas pro damno, domnus etc.; promtus, as- sumius pro promptus etc.; nichil, nichilominus (michilhominus, nihilhominus), michi pro nihil ete.; set, aput pro sed, apud; eclesia pro ecclesia; intelligo pro intellego (raro); tanquam, nun- quam pro tamquam. etc. (rarissime); eumdem, eorumdem, quo- rumdam, quemdam pro eundem etc. (rarissime).

CAPUT ALTERUM. DE EDITIONIBUS.

Auellana collectio tota usque ad hunc diem edita non erat, singulae eius epistulae fere omnes saepius. atque cum ante annum 1591 perpaucae tantum earum epistularum typis ex- pressae essent, quae etiam alibi aetatem tulerunt,?) eo anno prodiit Romae in aedibus populi Romani Epistolarum decre- lalium summorum pontificum tomus primus confectus studio Antonii-Cardinalis Carafae postque eius mortem ab An- tonio de Aquino ad exitum perductus, cuius tomi parti posteriori

!) Semper tamen scripsi imponere, imperator etc. idque ideo, quod multis locis codex exhibet imp, paucis inp, permultis ip, quod utrum sit imp an inp diiudicari non potest.

?) Excipiendae sunt epp. Leonis 51—55, de quibus cf. infra p. LIIII.

Prolegomena. ἌΧΧΧΥ

insertas inuenis Auellanae epp. 37—44, 51—71, 79---81, 84—89, 91—101, 103—122, 124—132, 134—176, 178—211, 219—243. atque editor quidem omnibus epistulis ex Auellana desumptis in margine editionis adscripsit tExr wefusto codice Uaticano', quem Uaticanum non fuisse codicem V sed Auellanum « multis lectionibus comprobari potest; cf. exempli causa: 964, sine hoc autem V: sine autem hoc a. Car. 618,4 con- gregatis episcopis V : episcopis congregatis a. Car. 620,4. 8q. in ecclesia deo iwuanmte V: deo $wuante $n ecclesia « Car. 622, sq. himni fiducia V: fiducia himmi «Car. 645,. memoriam facere V: facere memoriam o. Car. 677, religionis homines V: homünes religionis a. Car. —| 677,4 Paulum nomine V: nomine Paulum a Car. 679,5 fuerunt communione V: communione fuerunt α Car.

Neque uero hoc solo codice usus est; innumeris enim fere locis in textu Carafae eae occurrunt lectiones, quas codici Ottoboniano o eae adsperserunt manus, quas littera o? significaui (cf. supra p. XXVIIII sq.). en pauca exempla: 88,, obtabile Va: €(non» optabile o? Car, 96,4 u£ non Va: utératio»non o? Car. 98,9, sq. pissimwm .. tuas affectiones Va: pussimam . . tuam affectionem | o? Car. 181, facientibus Va: fauentibus o? Car. 132,4 propagandae posteritatis Va: propaganda posteritas si o?Car. 1344, soli defuncta V, soli defucta a: sclide iacta o? Car. 152,, respondit Vx: contendit o? Car. |328,, oppinare Va: obtinetur o? Car. 8580, erro Va: heretico o? Car. — 432,, praeuaricandum Va: cauendum o? Car. — 588,, quam sui γα: quamwis o?Car. | 641,, diligerentur Va: delegareníur o? Car. 681,, ecclastice gratie Va: ecclesia. graeca o? Car. ^ apparet igitur Carafae aut ipsum Ottobonianum correctum aut correcti apographum in edendis epistulis praesto fuisse. qua quidem re fortasse aliud explicatur. quamquam enim dubium non est, quin uetustus ille codex Uaticanus, quo ipse Carafa se usum profitetur, re uera fuerit eodex a, tamen haud pauci inueni- untur loci, quibus editio Carafae non cum « sed cum codice V consentiat. atqui supra p. XXVIIII exposui inter eos, qui correxerunt Ottobonianum, fuisse, unum, qui eum ex ipso Uati-

XXXXVI Prolegomena.

eano V corrigeret. quam maxime igitur uerisimile, ubicumque Carafa a codice « dissentit consentitque cum Uaticano V, etiam has lectiones eum accepisse ex correcto codice Otto- boniano. cf. e. gr. 458,, sq., ubi cum uerba quae sunt pro.. qui Lupercalia in « seribenüs errore excidissent, in Otto- boniano ea corrector ille ex V restituit eademque extant apud Carafam; uel 547,4, ubi uerba nonne oues pascunt pastores in & omissa sed Ottoboniano a manu posteriore reddita apud Carafam non desunt. fatendum sane me non ommes locos, ubi Carafa a codice « ita distat, ut contra consentiat cum V, eum Otto- boniano contulisse, ut lectiones Uaticani V non ex ipso V sed ex correcto Ottoboniano o in Carafae editionem peruenisse quamuis satis probabile, tamen non ex omni parte uideri possit certum.

Secundo loco inter editores nominandus est cardinalis Baro- nius, qui annalibus suis ecclesiasticis (Tom. IV— VII: Romae 1593—1596) maximam partem etiam earum epistularum inseruit, ouae a Carafa omissae erant. atque codicis, ex quo Auellanae epistulas acceperit, Baronius saepius ipse facit mentionem. atque primo quidem loco, ubi de eo uerba facit (ad annum 368, 2) eum dicit peruetustum codicem | Uaticanum, im quo scriptae sunt epistulae complurium Romanorum ponti- ficüm. quem codicem fuisse Auellanum « iam eis euincitur, quae adscripsit epistulae 49 (ad a. 417, 15): Ex eod. Card. Sirleti manuscript), codicem enim « re uera fuisse illius cardinalis supra p. XXIIII sq. expositum est. idem ipse ex- pressis uerbis confirmat duobus alis locis, cf. a. 493, 23: exscripseramus nos ante ex codice Uaticano collatione facta cum uetustissimo exemplari petito e monasterio S. Petri in Auellana in Umbria sito et a. 512, 35: facta collatione cum codice Ua- ticano. et. alio monasterii S. Petri in. Auellana. quod si his locis dicit codices se adhibuisse duos, idem etiam alibi pro- fitetur; cf exempli gratia a. 381, 1; 515, 3, 23, 40; 516, 44; 517, 2. Uaticanum autem praeter Auellanum adhibitum si quis fuisse putat Uaticanum V, equidem non refragabor, re uera enim Baronius aliquot locis lectiones obfert non Auellani a sed codicis V. sed fortasse aliud probabilius idque eo magis,

Prolegomena XXXXVII

quod Uaticano illi ἃ Baronio adlato exemplar Auellanum ut uetustissimum quodammodo opponitur itaque Uatieani origo aliquanto recentior indicari uidetur. sieut enim Carafam ita eliam Baronium usum esse codice aliquo pendentem ex cor- recto codiee Ottoboniano o multis demonstratur locis; cf. exempli eausa 551,4, peccatorum. Va (Car.): ceterorum. o? Bar; 604, enim Va (Car. eus o*Bar. (alia exempla uide infra p. LXIX). quem codicem ex Ottoboniano pendentem ut ego quidem suspicer fuisse Uaticanum 4903 saec. XVI, quem ex Ottoboniano iam correcto descriptum esse supra p. XXXII sq. exposui, inprimis adducor lectionibus aliquot singularibus quae mihi in epp. 123 et 139 forte fortuna occurrebant. exhibent enim: 534, securitate Vao: serenitate Uatic. 4903 Bar.; 535, persecutionem Vao: passiones Uatic. 4903 Bar.; 567, putantes Vao: sperantes Uatie. 4903 Bar. itaque sane fieri potest, ut praeter codicem Auellanum Baronius unum adhibuerit Uati- canum 4908 perque eum ex correcto Ottoboniano o acceperit lectiones aliquot codicis V proprias. neque uero haec quaestio maioris momenti est, id enim quàm certissime statuendum sieu&. Carafam ne Baronium quidem Auellanae codice usum esse, quin penderet e Uatieano V. sed aliud monendum. pri- mum enim Baronius, quamquam ei praesto erant codices duo, tamen eos non semper adiit sed innumeris locis satis habuit textum deprauatum repetisse Carafae, cuius editionis etiam numeros suae in margine plerumque adscripsit. deinde cardinalis doctissimus, quamuis haud paucas lectiones felici coniectura emendauerit, tamen ipse etiam magis quam Carafa peccauit Scripborum uerba ex suo arbitrio mutando transponendo inani- bus coniecturis interpolando. qua quidem in re quo usque progressus sit, quicumque uult cognoscere, editionem meam cum illius textu ipse uelim conferat, neque enim ego a me impetrare potui, ut talia in editione subnotarem.

Auellanae epistulae ex quo Carafae studio e latebris eductae publici iuris factae sunt, receptae sunt etiam ab eis, qui collec- tiones instituerunt conciliorum, atque primum quidem a Seue- rino Binio, cuius Concilia generalia et prouincialia prodierunt

XXXXVIII Prolegomena.

Coloniae Agrippinae a. 1606. qui codicibus non adhibitis satis habuit in usum uocasse editiones Carafae et Baronii exque eis prout libuit textum constituisse. quem textum propaga- uerunt deinde etiam ceterae conciliorum editiones, scilicet. editio regia (Paris. 1644) et editiones Philippi Labbe (Lutet. Paris 1671) Harduini (Paris. 1715), Domenici Mansi (Florent. 1759 sqq.). monendum tamen etiam editores conciliorum ἃ Binio usque ad Mansium paucas uerborum corruptelas coniciendo sustulisse.

Restat ut uerba faciam de editionibus Coustantii, editorum Bullarii Taurinensis, Thielii. atque Petri Coustant epistolarum Romanorum pontificum tomus primus idemque unicus, qui prodiit Parisis a. 1721, cum pertineat usque ad annum 440, Auellanae epistulas non multas continet. de editione ipsa iam Maassenus (Gesch. d. Q. p. LVIT) rectum tulit iudicium. ad explieandas enim epistulas cum multa eaque egregia contulerit doctissimus presbyter, tamen in reddendis ipsorum codicum uerbis ne ipse quidem eam, quam expectare debueras, adhibuit diligentiam. quamquam enim e codice Auellano, de quo prae- fationis suae p. CXXXIII uerba facit, nonnulla contra uulgatam priorum editorum scripturam restituit, tamen multo pluribus locis codicis lectione neglecta ac ne uerbo quidem commemorata tacite repetiuit Baronii alioramque inania inuenta. itaque in hae quidem parte Coustantii editio non eis digna laudibus, quibus usque ad nostram aetatem eam prosecuti sunt. idem Coustantius cum primo illo uolumine uix emisso praematura morte obisset, reliquit tamem schedas quasdam, quibus inceptum opus continuarat. quae quidem schedae, quae in Uaticano adseruari uidentur, cum praesto fuissent et editoribus bullarii Taurinensis, qui continuationis illius in adnotationibus saepissime mentionem faciunt, et Thielio (cf. e. g. p. VI, p. XV editionis eius), ego satis habui ex horum editionibus, ubi- cumque ex re uidebatur, coniecturas Coustantii enotasse. ἢ)

1!) Praeter Auellanum « etiam alium Uaticanum adhibuit Coustantius, cf. Thielium p. XXVI, qui eum hic significat littera G?. hic quinam

Prolegomena. ΠῚ

Nostri denique saeculi anno 1867 Augustae Taurinorum prodiit Bullarum diplomatum et priuilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editionis appendix (uol. 1). ipsa illa Taurinensis editio cum repetisset editionem Caroli Cocquelines, qui bullario suo perpaucas tantum Auellanae epistularum ex impressis editionibus repetitas inseruerat, in hae appendice permagna pars huius collectionis denuo typis excusa est. editores autem opus suum ita instituerunt, ut textui ex uetustioribus editionibus repetito subseriberent sat multas lectiones promiscue ex codicibus Uaticanis 9786 3787 4908 4961 5617 nec non Ottoboniano 474 1) desumptis neque tamen de ratione seu pretio horum codicum quidquam adferrent.

Ultimo loco nominandus est Ándreas Thiel professor olim Brunsbergensis nunc episcopus Warmiensis, cuius Jpistolae Ho- manorum pontificum genuinae et quae ad eos scripiae sunt a S. Hilaro usque ad. Pelagium II. (Tom. 1 A S. Hilaro usque ad S. Hormiüsdam) editae sunt Brunsbergae a. 1868. atque Thielium eodem modo quo Coustantium, cuius schedis usus est, ad epistolas non tam emendandas. quam explicandas multum eontulisse negari non potest ae ne id quidem nego editionem eius, quippe quae ommnes paparum illorum epistulas ex diuersis collectionibus haustas comprehendat atque ordine chronologico exhibeat, aliquo modo esse utilem et unicuique, qui historiae ecclesiasticae illorum temporum incumbit, hodie quoque adeundam. sed mala eadem editio, quod ipsum epistularum adtinet textum. ego sane non is sum, qni cui- quam praesertim ampla quaedam seripta edenti in érimine

fuerit, ex perpaucis lectionibus eius a Thielio adlatis diiudicare non au- sim, praesertim cum ea, quae de singulis singulorum codicum lectionibus Thielius ipse adfirmat, semper non nisi summa cautione accipienda sint. codicem G?, quem in praefatione non significatum in ipsa editione hie ilie Thielius adfert, nostrum esse Uaticanum V compluribus lectionibus comprobari potest.

!) De hoe codice uide quae initio epistulae 183 subnotaui.

XXXV pars 1 d

L Prolegomena.

ponam, si in conferendo codice aliquo tribus uel quattuor locis leuiuscula eum fugerint. si uero ipse profitetur Thielius (p. XXVI) eodicem principem Uaticanum 4961 se denuo summa diligentia aut ipsum aut per amieos contulisse, pro dilizentia si substituisset neglegentiam, ad ueritatem pro- pius accessisset. neque enim solum innumeris locis lectiones Uaticani illius silentio praeterit sed saepius etiam expressis uerbis de. eo falsa adfirmat. cuius quidem rei exempla hic non adfero, uolenti cognoscere e schedis meis libenter exscribam. sed accedit aliud. quamquam enim p. XVl ipse Thielius summam se praestantissimorum codicum fidem obseruasse contraque eam editorum aliorumque nec errores nec arbitrarias correctiones admisisse ait, tamen jn hac ipsa re sexcenties peecauit. en locos ex una epistula 102 petitos, quibus codicis lectione neglecta ac ne uerbo quidem commemorata repetat errores Baronianos: 469,, a V a: in Bar. Thiel 469,, ad- spirasse V a.: conspirasse Bar. Thiel | 469,, tradiderunt V a: crediderunt Bar. Thiel 470, misus V o: wisus Bar. Thiel 470,, conprobentur V a.: comprobarentur Bar. Thiel — 470,, sint Va: sunt Bar. Thiel 471,nostrae V a: om. Bar. Thiel 471,, se- cuti-sunt et V a: et secuti sunt Dar. Thiel — 471,, in V à: ad Bar. Thiel 471,, deexsequentes V &: exsequentes Bar. Thiel 471,. et Maria Vo: ex Maria Bar. Thiel 472. et Va: etiam Bar. Thiel 472, dei uerbo V a: uerbo de Bar. Thiel 172, sen- situe V a: senseritue Bar. Thiel 472, Eutychen V, eutichen a: KEutychetej: Dar. Thiel — 472,4 debere V a: deberi Bar. Thiel 472,, atque V a: et Bar. Thiel 472,, wirg. Maria V «: Maria uirg. Bar. Thiel 4738, uobis Alex. V a: Alex. wobis Bar. Thiel 473, archiep. nostrum V a: mostrim archiep. Bar. Thiel 473,, ueluti V a: uelut Bar. Thiel —473,, neglexerint V a: -neglererunt Bar. Thiel. cuius neglegentiae cum 60 prooesserit 'Thielius, ut nonnumquam etiam errores soli typothetae adsceribendos e prioribus editionibus receperit, non me iudicii iniquitatis spero accusatum iri, sj eum in editione instituenda ab ea, quam a nostrae quidem aetatis editore tuo iure postulaueris, diligentia longe afuisse ipsamque

Prolegomena. 11

editionem eerte philologis paene nullius esse pretii con- tendam.

Haee quidem de eis editionibus, quibus maior quaedam pars Auellanae hucusque edita erat; de Mignei enim patrologia Latina ut uerba faciam, non uidetur opus esse, Meyerum autem Spirensem, qui infracta uetere de codicis « unica uirtute sententia epistulas 1 et 3—40 in duobus indicibus Scholarum Gottingensibus a. 1888 et 1888/9 edidit, hoc munere suo summa ut solet diligentia atque doctrina funetum esse item uix est quod moneam. superest ut breuiter disseram de aliquot uetustioribus editionibus, quae paucas quasdam epistulas ex Auellana petitas forte fortuna typis exeusas praebent.

Atque epistulas quidem 14—19, 21, 29—34 a Symmacho praef. urb. uel ad eum datas epistulis Symmachi patris adiun- xit Iuretus in auctuario editionis, quae prodiit Parisiis a.1604. neque uero codicem ullum ipse luretus inspexit sed satis habuit epistulas ex Baronio descripsisse, aliquot tamen locis à se ex coniectura emendatas fietielisque titulis instructas. Iureti editio repetita est a Scloppio (a. 1608) et Pareo (a. 1617).

Tres Zosimi epistulae 45, 46, 50 post Baronium editae sunt ἃ Ioh. Garnerio in editione operum Marii Mercatoris (Paris. 1673) I p. 202, 203, 209. qui utrum codice aliquo usus sit necne, ipse non dicit sed unum id profitetur adlaturum se has epistulas multo emendatiores quam legantur in annalibus Baronii. reuera tamen ipsius Baronii ita premit uestigia, ut permagno locorum numero, ubi ille siue neglegentia siue in- scitia a '*uetere codice Uaticano' recessit, aut plane eadem aut prorsus similis lectio recurrat etiam apud Garnerium. quod quidem hic ita comprobabo, ut ex una ep. 46 componam lec- tiones eas a Baronio contra auctoritatem codicis a temere prolatas, quas etiam Garnerius exhibet. simul autem, ut rationem reddam acerbi iudicii, quod supra p. XXXXVIII tuli de fide edi-

tionis Coustantii, etiam huius nomen adponam eis uerbis, quae d*

LII Prolegomena.

ipse neglectis codicibus manu scriptis male ex editione seu Ba- ronii seu Garnerii repetiuit. exhibent igitur: 103; postquam B(ar.) G(arn.) C(oust. ς eius BGC ,, continentes BGC — ,, qui- dam «se» BGC ς; mec ili (dle εἰ C) supernae sententiae subiectus BGC ς, etiam hunc BGC 104, sed quamquam GC (non B) 4 defensor BGC , omnia simia BGC ss ^oluerunt BGO ς; confessionibus suis BGC 108, uestras BGC , est ueri BGC ,, suis ac. lumen. semitis suis wir BGC 106, addit BGC ς per eos BGC — ,, sq. Pauli apo- βίο BGC — ,4 facie B, facie (faciem G) . . «ad» werecundiam GC ,g om. BGC ςς ampliate α, unde ampliare BGC 107, sin£ BGC , certo BGC ,4 libidines suas BGC ,, in- duere BGC ,, wobis BGC ς; iudices BGC 4, ueritate BGC -ς mon mortuos BGC 108, sq. parituram esse . . fide laetitiam GC (non B). Neque tamen negari potest hic illic etiam codicem quendam ἃ Garnerio inspectum fuisse; quod quidem certissime euadit eo loco, qui extat 101,, sq., ubi cum apud Baronium legatur non enim duabus, Garnerius cum codicibus collectionis Auel- lanae exhibet non» enim statim duabus. sic etiam 100,, ubi Baronius rafosque, Garnerius secundum codices /antosque edi- dit, hunc sola coniectura ueram lectionem restituisse haud ita probabile est. neque uero tales loci multi sunt. at restant non pauci, quibus nec cum Baronio a codicibus discrepante nec cum ipsis codicibus, qui quidem nobis seruati sunt, Garnerius consentiat. quae tamen lectiones ad unam omnes ita compa- ratae sunt, ut eas non e libris manu scriptis sed ex ipsius editoris ingenio fluxisse unusquisque facile intellegat. nam cum interdum Garnerus Zosimi uerba sine dubio feliciter emendauerit, tamen hae emendationes minime eae sunt, quas non a plerisque illius aetatis hominibus in talibus rebus me- diocriter uersatis tuo iure potueris expectare. aliis uero locis, cum id potissimum spectaret, ut satis eleganter papae uerba decurrerent, non expediuit nodos sed discidit uerborumque tenori lectiones intrusit, quas grauissimas esse interpolationes omni luce clarius est. conferas enim quaeso exempli gratia hos locos:

γ: 1065, sqq. quotiens adhibita com- gperendinatio et. aam (etiam | V, correxi) sub 4pso fme cería- minis (ceriamine V, corr. Bar.) ampli- ata iudicia? cum innocent? reo con- fugitur. (configitur V) ad mare et transma- rina, documenta, ut fides . . sallim | emi- nus weniat.

115,4, sqq.

habet. enim. tlie (scil. Petrus) cum omnium. ecclesiarum. tum hu- (ws maxime, ubi se- derat, curam nec pa- titur aliquid. priwi- legii sustineri (su- stinere V, correxi) aut aliqua titubare aura sententiae, cui ipse sui nominis fir- ma ei nullis laben- tia. (habentia V , cor- rexi) motibus consti- iuit. fundamenta.

Prolegomena.

Baronius:

quoties adhibita, com- perendinatio — etiam sub ipso fme certa- minis ampliare (sie coniectura pro ampli- ate quod extat in cod. a) wd?cta cum innocenti reo? con- fugitur αὐ mare et exitramarina — doca- menta etc.

habet enim 4pse cum omniwm, ecclesiarum tum hwus maxime, ubi sederat, curam nec patitur. aliquid priuilegii aut ali- qua titubare aura sententiae, cui ipsa sui nominis firma et nullis hebetata mo- tibus constituit fun- damenta.

LIII Garnerius:

quoties adhibita com- perendinatio — etiam sub pso fime cerla- minis ampliare u- dicia concessit in- nocenti reo? con- fugitur ad. mare. et extramarina — docu- menta ete.

habet enim. cum om- wm ecclesiarum tun huius mazime, ubi sedit, curam nec pa- titur. aliquid. amit- tere priuilegitaut aliqua. titubare aurd sententiae, cui wi ipsa sui mominis firima, et nullis hac- tenus acta motibus constituit. fundamen- (a.

. Talium Garnerii mutationum, de quibus rectum iam Cou- stantius tulit iudicium, quieumque plures uoluerit cognoscere, ipsam eius adeat editionem conferatque eum genuinis uerbis e codice V desumptis. quas quidem quod ego in adparatu

LIII Prolegomena.

critico omnino silentio praeterii, a nullo fore ut improbetur spero. certissime enim id statuendum uidetur nullum extare indicium, quo codice usum esse Garnerium meliore quam quos etiam nos nunc habemus aliquo modo efficiatur probabile.

Leonis Magni epistulae 51—55 in uulgatis epistularum huius papae collectionibus non extantes sola traditae sunt Auellana. quae cum in uetustiores Leonis editiones non essent receptae, primum eas edidit Laurentius Surius in editione anni 1569!) fol. 156^ sqq. qui quali Auellanae codice usus sit, iam inde elucet, quod 119,, ubi is, qui codicem a exara- uit, pro cognowi, quod exhibet V, litterarum ductu paulo im- plieatiore deceptus scripsit agnzowi, etiam apud Surium legi- mus agnow. sed etiam longius licet progredi. usum enim esse Surium codice quodam, qui originem traxit ab Ottoboniano o iam emendatrices manus o? experto, ut alios omittam, his comprobatur locis: | 120,, Awmilium Vo: *hwmilitas p(uto) addit o?, hwmilitas edidit Surius. 120,, sed tamen (pro se tamen) V, sed unde corrupte o: sed iamen et se denique ad- scripsit οὗ, se tantum. denique exhibet Surius. —123,, sq. fra- ternos eiuuari (pro fraterno se iwuari) V, fraternos euiuari o: fraterno se uiuere" p(uto) adscripsit οὗ, fraterno se uiuere edi- dit Surius. — sequitur, ubicumque Surii lectiones a V rece- dunt, eis nisi coniecturarum uim adtribuendam non esse.

Surii editionem repetiuit Carafa ipsis Uaticanis codicibus paucis tantum locis adhibitis (cf. 119,, culpam Sur.: causam VCar.; 119,, ?udicauit recte Sur.: indicauit VOar.; 128, de- uenit Sur.: peruenit VCar.); deinde in edendis illis epistulis nemo denuo codices adiit ante Ballerinios, qui cum eisdem Auellanae libris uterentur, qui etiam nobis praesto sunt, erra- uerunt tamen hic illic in uerbis eorum adferendis nonnullas- que nec leues lectiones uarias ne uerbo quidem adtigerunt.

1; D. Leonis..opera..per F. Laurentium Surium Carthusianum, cuius etiam studio iam recens accesserunt quinque eiusdem Leonis epistolae hactenus praelo non commissae .. Coloniae Agrippinae apud loannem Birckmannum anno salutis 1569.

Prolegomena. LV

Epistulae 136 ab Auito Uiennensi ad Hormisdam et 137 ab Hormisda ad Auitum datae bis editae sunt ἃ Sirmondo, primum in Conciliorum antiquorum Galliae tomo I (Paris. 1629) p. 190 Sqq., tum in Auiti operibus (Paris. 1643) p. 143 sqq., sed neque hic neque illic ullo codice adhibito. in editione enim conciliorum Sirmondus contaminauit scripturas et Carafae et Baronii id quod unoquoque loco uidebatur praeferendum esse amplectens paucisque etiam locis propriae coniecturae indulsit, cf. 560, adhue, 560,4 consulant, 561,; praeferunt (recte; prac- feruntur Car., proferuntur Bar.), 562, sollicitae, 562,, ,& ser- uare..exhibere. contra in editione Auiti solam Carafae edi- tionem adhibuit etiam hic paucis ex coniectura correctis; cf. exempli gratia 559, conuersionem (cum V: conuersationem Car), 559, Scythiae, 559,, docentibus et quae sunt similia.

De editione libelli Epiphanii (ep. 244) a Francisco Foggini Romae a. 1743 confecta uidesis quae subnotaui p. 743.

CAPUT TERTIUM. DE EPISTULIS ETIAM ALIIS LOCIS TRADITIS.

Auellanae editori ex unius codicis V scriptura genuina scrip- torum uerba posse restitui semel iterumque desperanti in paruo tantum epistularum numero subsidium ferunt aliae col- lectiones ad res ecclesiasticas atque ius canonicum spectantes. e quibus potissimae hic breuiter recensendae sunt.

De codice Berolinensi B.

Codex Berolinensis lat. 79 (— B), olim Phillippieus 1776, saeculo IX exaratus inter eas collectiones, quae partem epi- stularum cum Auellana communem habent, uel primo loco commemorandus est. nuper codicem, quem Uirdunensem uoca- tum in edendis epistulis olim adhibuit Iacobus Sirmond, cum adeuratissime descripserit Ualentinus Rose 'Die lateinischen Meermann-Handsehriften des Sir Thomas Phillipps in der Kó- niglichen Bibliothek zu Berlin' (1892) p. 149 sqq., mihi hic

LVI Prolegomena.

quidem hoc labore supersedere liceat. exhibet autem B Auellanae epistulas hasce triginta: 56—59, 61— 66, 68—81, 95. 99, 101, 103—104, 140; monendum tamen epistulae 76 titulum solum adferri in indice collectioni praemisso: in ipso corpore collectionis et haec epistula desideratur et maxima pars ep. 75 et initium ep. 77, ut in codiee aliquo ex quo B originem duxit aliquot folia intercidisse in propatulo sit. quae omnes epistulae excepta una ep. 140 ad earum particularum, e qui- bus supra Auellanum corpus esse conflatum diximus, pertinent quartam. re uera ex compositione collectionis B et quartae illius Auellanae collectiunculae demonstrari potest alioque loco ipse demonstrabo utramque ita ad unum eundemque fontem X redire, ut haec subesse ratio putanda sit:

(X)

/ / de ) : ll X Auellana

B

Ceterum communem fuisse utriusque collectionis fontem etiam non paucis comprobatur uerborum corruptelis et in V et in B extantibus; cf. exempli gratia 128, swpplicawit pro supplicabit, 132, impenetrabilibus pro 1n penetralibus, 143, offerens pro offerres, 145,, infirmiores pro infirmioris, 152, catholicum pro catholicus, 154, hae pro hoc, 164g, swmus pro summus, 184, ueteris pro werteris, 214, ergo pro ego, 468, dolore pro dolere, 479,, different pro diffiderent, 486, sub- uenire pro subuemiri, 490,. militiae pro nmulitia. — Etiam in epistula 140, quam ad communem illum fontem X non per- tinere dixi, aliquot. locis eadem menda occurrunt; cf. 576, ille pro ipse, 578,, in conspectu (quae uerba glossema esse demonstratur etiam uetusta uersione graeca) 582, mundana pro mundani, 582,, offerentis pro offerentem. uerisimile tamen

Prolegomena. LVII

hane epistulam non ex communi fonte, seilicet registro Hor- misdae, in utramque collectionem peruenisse sed potius ex uetusto codice Auellanae in collectionem B transsumptam esse. De tractatu 99, cuius B paucis locis exceptis hodie recensionem obfert ab Auellanae plane diuersam ac potius cum codicibus Monac. 5508 (A) et Uatic. Reg. 1997 (I) congruentem, uberius agam in commentatione, quam de compositione Auellanae propediem editurus sum.

Lectiones codicis D, quem in longe plurimis epistularum supra dietarum mihi primo adhibere licuit, ad emendanda earum uerba magni esse momenti, quicumque epistulas illas adcuratius perlegerit, facile uidebit; sat enim magno numero locorum, qui in V siue lacunis siue aliis corruptelis deprauati sunt, eo duce tandem competens adfertur medela. attamen caute ac cireumspecte lectiones eius in usum uocandae, neque enim solum librariorum seu imperitia seu incuria multo plura contraxerunt uitia quam lectiones Auellanae sed etiam inter- polationibus semel atque iterum deprauatae sunt. conferas uelim 124,, sancta puritas tuae religionis; 125,4 locum (pro cruentum); 126, tam laudabiliter. esset. exclusus. [qua ui constanter|; 140,, tacere mon possum gratias sime dubio perennes [refferens]; 1434, énszdéiatur ut rapiat [pau- perem] ex Uulgata; 176,, igitur (pro non); 182,, deo [sunt]: 184, lesse] dicit; 188,9, aut post trinitatem | Christum. (pro Sed. Christum. lesum); 218,, sit [deus]; 476,5 id [quod de- eretum est]; 574,4 [non] rennuat.?)

1 Aliter iudieandi uidentur loci uelut 372,, communione catholice «atque apostolica? ; 8T legitime Xueraciterque? ; 380,0 communionem catholicam «atque apostolicam» ; 381, communione catholica «atque aposto- lica»; 381,, contagione «uel. communione^; 383,4 fide «et. communione et ueritate» catholica Katque apostolica»; 3997,; commwunionisque catholicae Xat- que apostolicae?, ubi ea quae plus habet B, hic non per arbitrium ad- dita sed in Auellana a librario, quem taedebat inanium uerborum turbae, suppressa esse putauerim. Obiter monuerim de locis 442, /bona] adfuit, 448, picca»tum [bona], 449, cui dum [bona] Acacii et si qui similes reperiuntur. qui quidem ita explicandi sunt, ut uocabulum

LVIII Prolegomena.

Contuli codicem B anno 1892 benigne Gottingam permis- sum. in adparatu critico non fere adnotaui, si quae ipsa manus prima inter scribendum correxit; praeterea non subscripsi, ubicumque scriptum erat e uel 6 pro ae, ae pro e (aecclesia, antiochaenus, saeruare), e pro oe (federa), ? pro y, adque pro atque, ereticus pro hereticus, dampnare assumtus pro damnare asswmptus et quae sunt similia. neglexi etiam diuersitates pertinentes ad praepositiones adsimilatas aut non adsimilatas itemque leues in scribendis quibusdam nominibus propriis (Calcedonensis, Acatius, Nichenus) diuersitates orthographicas.

De recensione libelli Marcellini et Faustini (ep. 2).

Libellum Marcellini et Faustini presbyterorum a. 383 uel 384 Constantinopoli ad Ualentinianum Theodosium Arcadium imperatores datum praeter Auellanam qui seruant, codices mihi innotuerun& septem: |

1) x— Paris. lat. 12097 saec. VI/VII; cf. Maassen, G. d. Q. .. p. 556 et 559 (n. XII). contulit eum quondam in usum Guilelmi Meyeri Spirensis Iohannes Graeuen amicus meus.

2) *— Paris. lat. 1564 saec. IX; οἷ Maassen l. c. p. 604 et 607 (n. LXI) Faustini libellum mihi contulit Otto Cuntz peregrinationis Romanae olim sodalis amicissimus.

3) e— Sangall 190 saec. IX; ef. Scherrer catalogum p. 68. schedas collationis in suum usum institutae mihi qua est liberalitate Guilelmus Meyer concessit.

4) 9 — Albig. 2 saec. IX; cf. Maassen l. c. p. 592 et 597. ex- cussit mihi libellum presbyterorum intercedente Maximiliano Bon- net u. c. Carolus Portal Albigensis Tarnensis regionis archiuarius.

5) x — Tolos. 364 saec. VIII/IX; cf. Maassen 1. c. p. 592 et 597. collationem libelli eodem Bonneto intercedente debeo u. c. Francisco Antoine professori Tolosano.

6) 604. Paris. lat. 1687 saec. XII.

7) cod. Paris. lat. 1700 chart. saec. XVI exeuntis. bona (sc. uerba uel sententia) a quodam legente sententiae alicui, quam

adprobabat, superscriptum uel adscriptum postea a librario parum acuto in ipsum uerborum ordinem receptum sit.

Prolegomena. LVIIIIT

Ex quibus septem codicibus quattuor, scilicet m*' y. continent collectiones quasdam iuris canonici ut ab Auellana plane diuersas ita inter se artissime cohaerentes (cf. Maassen, G. d. Q. p. 572 sq.); ceteri sunt codices miscellanei neque cum x19 neque cum Auellana ullo alio cognationis uinculo conexi. iam uero omnibus septem illis codicibus in libello Faustini communes sunt duae lacunae admodum amplae, quae a textu Auellanae absunt; desiderantur enim uerba 10,, ila ut resistentes usque ad 27,, *nuadere mon potuerunt Xtem- que uerba 35,4, quomodo enim beatus Heraclida usque ad 37, effugiens et sectans. qua quidem re efficitur eos omnes redire ad unum eundemque archetypum (€) saeculo ut uidetur sexto conscriptum illisque iam lacunis adfectum.

Habemus igitur duos ut ita dicam ramos traditionis iam antiquissimis temporibus ex eadem stirpe profectos: ab una parte stat V, ab altera €. iam uero cum quinque codicum zXG(0y ame adhibitorum nullus ex ullo reliquorum descriptus sit, immo, ut alio loco adeuratius exponam, ea inter eos inter- cedat ratio, quam simplieius quam uerbis hoc explices stemmate:

[9] Xa eL LX] p

I3

[ X]

y, G

o X

in subseribendis uariis lectionibus eam secutus sum legem, ut, ubicumque cum aliqua probabilitate fieri posset, non adnotarem nisi eam lectionem, quae iam in uetusto illo arche- typo 9 fuisse putanda esset, neque uero propria singulorum codicum uitja curarem. duos codices recentioris aetatis Parisinos 1687 et 1700 collatos non habui: apparet tamen

LK Prolegomena.

ex lectionibus eorum a Leopoldo Delisle in usum meum benigne enotatis etiam eos pertinere ad classem X.

De uirtute utriusque familiae si quaesieris, propalam est codicem € aliqua inteeriora habere quam V, in uniuersum tamen ab hoc, quamuis aetate sit multo recentior, lectionum praestantia longe superari. meo igitur iure etiam eis locis, ubi utrius classis uerba praeferenda sint, possit dubium uideri, recepi lectionem Auellanae.

Iacobo Sirmond, qui primus libellum presbyterorum edidit (cf. quae initio ep. 1 subnotaui), praesto fuerunt et codex aliquis collectionis Auellanae rediens ad Ottobonianum o iam correctiones manuum recentiorum (o?) expertum et codicis Angelicani 292 simillimum et codex aliquis ad familiam Φ pertinens, ni fallor ipse Parisinus * olim Colbertinus.

De recensione ep. 37.

Epistulam 37 ab Honorio Augusto ad Bonifatium papam

datam praeter Auellanam septem seruauerunt collectiones:

1) Z-—*eolleetio Sanblasiana' deseripta a Maasseno,

Geschichte der Quellen.. p. 504 sqq. codices adhibui:

CQ — Sanblas. 6 saec., VI in Meyer usum collatum ab Anselmo Achatz archiuario S. Pauli in Carinthia;

? — Lucens. 490 bibliothecae capitularis saec. VIII; con- tuli anno 1889;

C? — Paris. lat. 3836 saec. VIII, cuius lectiones Meyero subpeditauit Henr. Omont;

* — Paris. lat. 1455 saec. X. continet collectionem a Maasseno (p. 536 sqq.) dictam Codicis Colbertini, cuius primam partem ipsa efficit Sanblasiana collectio; lectiones codicis debeo Ottoni Cuntz.

2) l'— *eolleetio codicis Teatini' (Maassen p. 526)

i. e. Uatie. Regin. 1997 saec. IX per me excussi.

3) ὦ — 'colleectio eodicis Uaticani' (Maassen p. 512).

contuli codicem:

Prolegomena. LXI

ω" — Darberin. XIV 52 saec. IX, qui epistulam 37 exhibet post supplieationem Bonifatii (Maassen p. 518 n. XLV). quos praeterea euolui Uatice. 1342 et Laurent. 82 bibl. aedil. Florent., in eis epistula non extat.

4) Δ — collectio codicis Diessensis' (Maassen p. 624) i. e. cod. Monac. lat. 5508 saec. IX, quem (Gottingae ipse contuli.

5) D — collectionis Dionysianae ea forma, quam anti- quissimam esse statuit Maassenus p. 435 quamque exhibent codices:

ὙΠῸ Paris. lat. 3837 saec. IX in Meyeri usum ab Henr. | Omont excussus ; de singulis me dubitantem lectionibus certiorem fecit Ὁ. Cuntz;

d? — Uatic. lat. 5845 saec. IX a me econlatus.

6) H — 'Dionysio-Hadriana'. ex magno numero codicum a Maasseno p. 441 sqq. adlatorum excussi uetustiores decem h!h?h?h*h?h$h?h*h?h??, quos infra p. LXXXV enumeraui.

7) Hisp. — Collectio Hispana (Maassen p. 6067). de editione Gonzalezii ac codicibus a me adhibitis uide infra p. LXXX sq. ex Hispana epistula transiit etiam in collectio- nem Pseudoisidori.

De harum collectionum, quod quidem epistulam 37 adtinet, ratione cum alio loco uberius dicturus sim, hic monuisse sufficiat redire eas omnes ad unum quoddam epistulae 90 exemplar ab eo, quod in Auellanam receptum est, aliquo modo diuersum. ipsae uero in duas familias distinguendae: ad alteram (N) pertinent collectiones ZAl'e, ad alteram (3) Dionysiana (D) quasque ex ea originem duxisse constat Dionysio-Hadriana et Hispana. ceterum factum est, id quod praesertim in codicibus iuris canonici saepissime licet ob- seruare, ut lectiones alterius familiae transcriberentur in alteram ibique propagarentur. quam ob rem hodie duarum illarum familiarum lectiones : non omnibus locis pure secer- nuntur.

LXII Prolegomena.

De collectione Quesnelliana.

Epistula 41 praeter Auellanam tradita est in ea collectione admodum uetusta, quam primo a Paschasio Quesnello editam Quesnellianam uocauit Maassenus (cf. eius *Geschichte der Quellen... I 486 sqq.) enius collectionis eum codices aetatem tulerint complures (ef. Maassen ]. c. p. 486—490) plane abieiendus est is, quo ipse Quesnellus usus erat, sci- licet Oxoniensis Oriel Coll. 42 saec. XII, quem praeter uetu- stiorum exemplarum fidem studiosi cuiuspiam arbitrio emen- datum esse ut iam Ballerinii (Append. ad S. Leonis opp. p. 8 sq.) suo iure contenderunt, ita demonstratur etiam huius epistulae lectionibus, quas ex Oxoniensi enotauit mihi Paulus Viereck amicus. cf. exempli gratia 93, quod petat ad sanandum se qui sibi V; quod petat ad sanandum si qui sibi Q (i. e. con- sensus codicum trium Quesnellianae à me adhibitorum): quod petat ad sanandum, qui sibi Oxon. — 983,4, seu hic illi 1n urbe sunt, quod nescientes nec manifestare possumus VQ: seu hic aliqui decepti sunt quos nec manifestare possumus Oxon. — 95, qui si confidit . , non nostra dignus esse damnatione quod dicit V, qui se confidit . . non nostra dignum esse damnatione quod dicat Q: qui (si? se confidit . . non. nostra dignum confirma- Uone ut confirmet uerum esse quod dicat Oxon. —95,, sqq. uerbis contra dei gratiam legimus esse conscripta multa per errorem in archetypo Quesnellianae omissis Oxonienis 95,, post caleandum de suo addit inuenerimus.

Neglecto igitur Oxoniensi satis habui tres uetustiores con- tulisse codices:

q' — Einsidlens. 191 saec. IX.

q? — Uindob. 2141 saec. IX.

q? — Uindob. 2147 saec. IX;X. quorum codieum consensum significaui littera Q propriis sin- gulorum mendis non curatis. hausisse uero hane epistulam neque Auellanam ex Quesnelliana neque hane ex illa eis de- monstratur, quae de communi quodam utriusque fonte alibi expositurus sum. qui fons erat collectiuneula aliqua ex seriniis

Prolegomena. LXIII

Aurelii Carthaginiensis episcopi profecta, ex qua ut Auellana mutuata est epp. 41— 50, ita Quesnelliana aecepisse uidetur omnia quindecim illa capitula (cap. VI—XX) ad res Pelagii spectantia, de quibus agit Maassenus p. 496.

Ex collectione Quesnelliana epistulam 41 cum sex aliis eodem modo aut ab Innocentio aut ad eum scriptis (Quesn. n. 6—12) transisse in collectionem Pseudoisidori (Decre- tales ed, Hinschius p. 533—544) inter omnes constat. quam quidem rem ut etiam lectionibus comprobarem, excussi aliquot Pseudoisidorianae codices, scilicet

roz-Dabie. 3/791 sabe..XII.

1 ΞΞ Dtbobon.93 saec. IX/X.

1 Ξ-- Uatie. 1940 saec. XIV.

1 — Uatiec. 631 saec. XIII. quorum fontem communem ad idem quoddam corruptum re- dire exemplar, ex quo q'q?q? originem duxerunt, demon- stratur exempli gratia duabus lacunis (p. 93,, et 95,,), quae sicut in q!q?q? ita reperiuntur etiam in i?i*i5si$. ^ sexcentis autem locis cum Q etiam in leuiusculis uitiis congruunt i? et i^, qui inter eos sunt codices, quos Maasseno adsentiente (Pseudoisidorstudien I 4) antiquissimae codicum Ps.-Isidoria- norum classi adnumerauit Hinschius (l. c. p., XVII sq.); uelut exhibent p. 92, fofaque Qi*i*; p. 92,4 «doneum Qi*i*t; p. 93,, animus q*q?i3i*; p. 93, quawis Qi?i; p. 94, se el credere mau pn. 9b. qui se Quis p. 95, nwostularet Qii*t: p. 95,, blasphemia Qi*i*. ^ haec omnia ἃ quouis facili opera emen- dari potuerunt emendataque sunt in codicibus i919. praeterea uero, id quod obiter monuerim, in codicibus i?i*, quarum 160- tiones inter se mirum in modum consentiunt, multa corrupte leguntur, quae cum integra extent in Q, integra etiam in 1510 obueniunt. haec autem persaepe ita comparata sunt, ut fieri non possit, ut 1515 ea ex coniectura restituerint; immo 15 et i$ et si qui sunt similes ad codicem redire necesse est codi- cibus i? et i* multis locis integriorem. ex altera parte negari non potest interpolationibus iam in i?*i* extantibus 1515 multas. addere alias.

LXIIHI Prolegomena.

Quam rationem inter Q et collectionem Pseudoisidori inter- cedentem si contemplati erimus, nihil ualere iudicabimus, quod duobus locis codices i?—-5 stant contra Q cum Auellana: 94,, poterat Vi?-9: potuerat Q; 94,. aut Vi?—-5: ut 9. — e qui- bus hune facillime unusquisque emendare potuit, illa uero Isidorianae lectio eodem casu orta esse potest, quo 93, 1" cum V exhibent wirfute, cum Q itemque 1516 ueram lectionem ueritate obferant. in edenda igitur ep. 41 eam secutus sum rationem, ut lectiones Isidorianae utpote ex eodem codice deriuatae, ad quem redit Q, omnino non eurarem satisque haberem eas subsceripsisse, quibus ita a ( recedit, ut con- cordet cum V, paucasque alias, quibus nisi coniecturarum uis inesse putarda non est.

De textu Graeco epp. 71—78, 140, 237.

Epistulas 71—78, quales nobis in collectione Auellana et, nisi quod ampla lacuna foedatus est, etiam in codice Bero- linensi B traditae sunt, conuersas esse e Graeco, ipsis docemur uerbis in calce epistulae 71 additis (p. 168,, sqq.): Sed quia cum aliorum litteris ad eundem Petrum directis in Graeco. uolumine inuenimus de Latino translatas, quas nunc iterum de Graeco in. Latinum necessitate compulsi transferentes descrips/mus; quamquam qui hie textum Graecum non esse principalem sed ipsum e Latino fuisse conuersum coniecit, sane quidem quam maxime errauit. neque uero textus origi- nalis Graece conscriptus deperiit; excepta enim epistula Flac- eini (ep. 77) omnes illas epistulas fieticlas graece seruauit antiquissima illa collectio, cui Maassenus (I 753 sqq.) nomen dedit Sammlung in Sachen des Monophysitismus-. cuius collectionis, ut uersioni Auellanae textum Graecum ad- ponere possem libris manu scriptis innixum, ego quidem co- dices inuestigaui eos quos adhibui quinque:

ἃ — Monac. graec. 186, chartac. anno 1446 conscriptum;

e — Paris. Fonds grec 418, chartac. saec. XV;

9 — Ottobon. graec. 28, chartac. saec. XVII;

Prolegomena. LXV

g — Uindob. Hist. gr. XLVI, chartac. saec. XV exeuntis;

h — Paris. Fonds grec 419, chartae. saec. XVI.

Quorum de ratione cum alio loco!) uberrime egerim, hic satis habeo repetisse stemma illic inuentum:

Sed faetum est, ut aliorum eiusdem collectionis codicum notitiam mihi subpeditaret Otto Cuntz amicus Argentoratensis: sunt uero hi:

1) — Uatie. graec. 832, chartac. saec. XVI;

2) — Uatie. graec. 1182, chartac. saec. XVI;

3) — Uatic. graec. 1179, bombye. saec. XIV;

4) — Paris. gr. Suppl. 308, membr. saec. XV;

9) — Uatic. graec. 1426, chartac. saec. XV.

Atque Cunptzius, qui ipse de ratione codicum quaestionem ita instituit, ut examinaret subscriptiones concilii Constantino- politani anni 536 eadem collectione traditi, sicut ea, quae ego et de duabus familiüs Y et X et de familiae Y codice «a sae- pius cum gh contra eo coeunte eruisse mihi uidebar, ipse quam maxime comprobauit,?) ita codd. 1 et 2 familiae Y, codd. 3 et 4 familiae X adnumerandos esse confirmat: codicem 9 nil nisi fragmentum concilii illius actionis quintae continere inde a libello monachorum μέλει μέν (Mansi VIII 1050 D 2 sqq.) usque ad epistulam fere Epiphanii εὐλογητός (ibid. 1074 B 10 $qq.). uix autem est, quod doleas non omnium codicum uarias

!) Nachrichten der k. Gesellschaft der Wissenschaften zu Góttingen. Philol.-histor. Klasse 1894 p. 119 sqq.

?) Y Cuntzio teste concilii illius subscriptiones exhibet integras, X non- nisi tria episcoporum nomina subscripta habet.

XXXV pars 1. e

LXVI Prolegomena.

lectiones in editione textus Graeci a me uersioni Latinae e regione adpositi reperiri, cum etiam ei, quos ego non con- tuli, aetatis sint satis recentioris. accedit quod Cuntzius se ad concilii subscriptiones, quae sola familia Y adseruantur, constituendas satis habuisse adfirmat exeussisse meos co- dices aeo.

Eisdem codicibus, quibus epistularum 71— 78 textus Grae- cus originals, nobis tradita est antiqua uersio Graeca epistu- larum Hormisdae 140 et 237. utraque enim recitata est in concilio generali a. 536 Constantinopoli contra Anthimum habito, euius concilii acta nobis seruata sunt eadem illa col- lectione ad res monophysitarum pertinente. qua de re in ipsis actis narrantur haec: οἱ ἁγιώτατο: ἐπίσχοποι μερῶν τῆς Ἰταλίας καὶ οἱ εὐλαβέστατοι τῆς ἀποστολιχῆς χαϑέδρας διά- γχονοι εἴπον' οἷν ποίῳ τόπῳ ἢ ἀριϑμῷ Σεβῆρον xoi Πέτρον ἤ- δη πάλαι τῆς ἀποστολιχῆς χαϑέδρας τὰ ψηφίσματα εἶναι ἐφηφί- σαντο, ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς τοῦ τῆς ἁγίας μνήμης πάπα Ὁρμίσδα πρὸς τοὺς τῆς δευτέρας Συρίας μοναχοὺς xol πρὸς τὸν μαχαριώ- τατον ᾿Ἐπιφάνιον ταύτης τῆς βασιλίδος πόλεως ἀρχιεπίσχοπον δη- λοῦται ὡρίσϑαι, ὧν ἔχοντες ἐν ἑτοίμῳ τὴν αὐϑεντίαν ταύτην ἐν τοῖς παροῦσιν ὑπομνήμασιν ἐπιδίδομεν ἀναγνωσθησομένην . ὃ ἁγιώ- τατος ἀρχιεπίσχοπος εἶπεν, ἀναγινωσχέσϑων““ xal ἀνέγνω Νηγᾶς 6 ϑεοσεβέστατος ἀναγνώστης . xal σεχουνδοχήριος νοταρίων τοῦ ἀποστολιχοῦ ϑρόνου τῆς πρεσβυτέρας “Ῥώμης ἐχ τῶν παρ᾽ αὐτοῖς ἄγτων δύο “Ῥωμοϊχας ἐπιστολὰς γραφείσας ὑπὸ Ὁρμίσδου τοῦ τῆς ὁσίας μνήμης Ἰενομένου πάπα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης. ὧν μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν Χριστοφόρος ὃ ϑεοσεβέστατος διάχονος νοτάριος χαὶ σηχρητἄριος τὴν ἑρμηνείαν ἀνέγνω. ἦν δὲ ἡ ἐπιστολὴ διὰ “Ῥωμα!- χῶν γραμμάτων, ἢ δὲ ἑρμηνεία αὐτῆς OU “Ἑλληνικῶν γραμμάτων ἔχει οὕτως ?). deinde sequitur utriusque epistulae uersio Grae- ca. quam quidem confectam non multis annis post ipsas litteras conscriptas ut par est adhiberi ad uerborum Latinorum te- norem aut restituendum aut confirmandum, ita cauendum est ne ei nimium tribuamus momenti, cum negari non possit

3) Gesch. d. Quellen etc. I p. 753. ?) Mansi, Concil. VIII p. 1021—1022.

Prolegomena. LXVII

interpretem semel atque iterum aut munere suo parum ad- curate functum esse aut omnino uerborum Latinorum conexum non intellexisse. cuius rei proponam exempla pauca quidem sed ad persuadendum aptissima. ep. 140 8 13 initio ut Euty- chetis Nestoriüque doctrinis quam pertinacissime resistatur papa his admonet uerbis (580,,): aduersum hos, dilectissimi fratres, prowisa. remedia illa animi uirtute defendite, qua im labefactionem. eorum. wadetis haereticos impietate pugnare. quae graece conuersa sunt ita (581,,): xaxd τούτων, ἀδελφοὶ ἀγαπητοὶ, προενοήϑησαν ἰατρείαι: ἐχείνας τῇ τοῦ λογισμοῦ δυνάμει διεχδικήσατε, ἐπειδὴ εἰς ἀνατροπὴν αὐτῶν ὁρᾶτε τοὺς οἱρετικοὺς διὰ τῆς ἀσεβείας μαχομένους. prouisa remedia igitur interpretatus est quasi esset nominatiuus supplerique deberet sunt, deinde ablatiuum /« ad wirtute pertinentem uelut aecusatiuum rettulit ad remedia et pro qua substituens ἐπειδή comptam sententiarum nexum penitus euertit. ^ 576., nec continue (i. e. semper) gregis sui oues patitur. insidian- bum. luporum: rapacitate discerpi. interpres (οὐδὲ τῆς ἥνω μέ- νης αὐτοῦ ποίμνης) siue legit siue intellexit continuae gregis. 582,9 «n regia Ozias reuerentia ct administratione permanserat, si monitus tantae districtionis exemplo a religiosis institutis, tamnendo quam. adsumendo meliora, temperasset. interpres non intellegens femperasset coniungendum esse cum a religiosis institutis foedissime interpolauit iv τῷ ναῷ 1) ᾿Οζίας ἐν τῇ εὐλαβεία καὶ τῃ ὑπηρεσία διέμεινεν. εἰ δὲ νουϑετηϑεὶς τῷ ὑπο- δείγματι τῆς τοσαύτης ἐπιπλήξεως ἀπὸ τῶν ἱερῶν διατάξεων φοβήϑη μᾶλλον ἢ χατετύλμησε τούτων, ἄμεινον ἂν ἐβασί- λευσεν. 584, sciant ergo mon esse accepta deo, quae de mandatis eius a praesumjptoribus adswnuntur, quando wnwn

qu^

!) Thielius (p 828) interpretem scripsisse conicit ἐν τοῦ ἄναχτος ᾿θζίας ἂν τῇ εὐλαβείᾳ... διέμεινεν, sed haec Graeea esse uereor αὖ ne interpreti quidem uideri potuerint. ἐν τῷ ναῷ mihi ita explicandum uidetur, ut interpres 4n regia sumeret pro im arce regia sed recordatus Oziam non in suo palatio adolere uoluisse incensum super altare thymiamatis sed ingressum templum domini (Paralip. II 26, 16) pro arce regia substitu- eret templum.

e*

LXVIII Prolegomena.

(id est Oziam, ef. Paralip. II 26, 19) ad ostensionem sen- lentiae wiuacis dedecoris poena. seruauit, alios (Nadab scilicet et Abiu, cf. Leuit. 10, 1 sq.) welox flamma consumpsit. in his uerbis poena esse nominatiuum elucet posteriore parte sen- tentiae a/os welox flamma conswmpsit: quasi esset ablatiuus uertit interpres ὁπότε ἕνα πρὸς ἐπίδειξιν τῆς ἀποφάσεως τῇ τῆς μεγάλης ἀχοσμίας τιμωρία ἐφύλαξεν (scil. ὁ ϑεός). ep. 287 89 (p. 728,.) nec quiequam Calcedonensis synodus, quod utile quaelibet diligentia potuisset excogitare, praeterüt, quae praecedentium quoque dogmata wel clarius manifestauit uel. repetita, auctoritate firmawit, interpres repetita rettulit ad synodws uertitque ἢ ἐπαναληφϑεῖσα τῇ αὐϑεντία ἐβεβαίωσεν.

Ceterum praeter formam collectione Auellana traditam primum- que in Carafae editione expressam epistulae 140 et 237 eodem modo quo 71—78 totaque collectio ad res monophysitismi spec- tans etiam altera recensione Latina aetatem tulerunt, quam esse uersionem uersionis Graecae unicuique primo patet aspectu ; cf. Maassen, Gesch. d. Q. 1 753 sqq. edidit eam primus Merlinus ip secundo tomo conciliorum generalium (Paris. 1524) fol. XIV 56. quae postea prodierunt conciliorum collectiones, partim secutae sunt Merlinum ut Crabbius, Surius, Biuii editio prima, Editio regia; partim ut Labbeus, Mansius nec non Fronto Ducaeus in editione Iohannis Zonarae in canones apostolorum commentarii repetiuerunt Carafam, ita tamen ut pauca uelut in ttulis ac subscriptionibus desumerent ex uersione Graeca. Baronius epistulam 237 et ipse e Carafae editione transseripsit (ad a. 521, 28), epistulam autem 140 ita exhibuit (ad a. 518, 3), ut conflare& uersionem a Merlino expressam cum forma ori- ginali in collectione Auellana tradita perque Carafam publici iuris faeta; en unum exemplum pro multis:

Merlinus: Auellana: Baronius: S 7 init: pensate qualis Mac-|reuoluite qua Ma-|reuoluite qualis cabeorum exitus, |chabaeorum | exi-|, Machabaeorum

Prolegomena. LXIX

que luctatio!) to- |tus pertinaces uetus|exitus, quae luc-

lerantibus, que hi- historia. laude|tatio toleranti- storia laudum secuta | persequitur. bus, qua wetus hi- est. storia lawde eos

prosecuta est.

De Uigilii constituto de tribus capitulis (ep. 83).

Epistula 83, qua nec longior est nee recentior in Auellanam colleetionem recepta, est Constitutum quod dicitur de tribus capitulis a Uigilio papa die 14 Maii a. 553 ad Iustinianum imperatorem missum. quod primus edidit Baronius ad a. 553, 50 ipseque profitetur celeberrimus cardinalis nactum se illud in Uatieana bibliotheca, ubi antiquitus sériptum adseruaretur. re uera nisi in Auellana collectione traditum non est. Baronius autem, ut solitus est, etiam in hoc edendo magis quam *co- dicem peruetustum' librum illum recentiorem secutus est deri- uatum ex Ottoboniano o lam coniecturis adfecto, de quo supra p. XXXXVII uerba feci. quod quidem, ut alios omittam, demon- stratur his locis: 240, prabat (i. e. praestabat) ei V, para- bat ei o: parabat eum o? Bar. 251, et Vo: etiam o? Bar. 258, widendos Vo: widentes o? Bar. 287, dixisse V, tradixisse a, traduxisse o: tradidisse o? Dar. 909,, reli- datur Vo: 4nwratur o? Bar. 314, utendum Vo: widendwum o?" Bar. 318,, effetamus Vo: refutamus o? Bar. sed etiam contra recentiorum codicum auctoritatem quam plurima temere mutauit Baronius, ut si in edendo Constituto omnes eius uarias lectiones subscribere uoluissem, finem prorsus non fuerim reperturus. sed hoc illum etiam in ceteris Auellanae epi- stulis commisisse iam supra monui. Minus graue fortasse quispiam id putauerit, quod decimae concilii Chalcedonensis actionis magnam partem a Uigilio libello suo insertam (p. 297 sqq.) ita subsecuit Baronius, ut exprimeret solum initium, adpositis

!) Legebat igitur is qui hanc uersionem confecit uerba Graeca iam eisdem corruptelis deprauata, quibus foedata occurrunt in codicibus nobis ser- uatis (ἔξοδος pro ἐξόδοις, πάλη pro παλαιά eto.).

LXX Prolegomena.

tamen uerbis e£ cetera usque ad fmem Actionis decimae (ad ἃ. 553, 189). uerum enim uero etiam magnam partem eorum suppressit, quibus de illa concilii actione ipse Uigilius uerba faeit, neque hic quidquam adiecit, quo aliquid ἃ se omissum esse significaret (cf. ad p. 302,,). qua quidem re factum est, ut eum eorum. qui post Baronium Constitutum typis expri- mendum curauerunt, nemo ad codices recessisset, re uera libel- lus ille, quo Garnerio uidebatur nihil melius saeculo sexto reperiri editum, adhuc legeretur non solum sexcentis locis de- prauatum sed duobus etiam mutilatum.

Sed aliud quoque animaduertendum, quod ad iudicandam uel doctissimorum illius aetatis hominum edendi curam non parui uidetur esse momenti, scilicet Baronium aliquot loeis, ubi Uigilius acta coneili Chalcedonensis ad uerbum recitat, non codices secutum esse sed tacitum inseruisse quaedam ex ea actorum recensione, quae in libris impressis tunc ab omnibus uoluebatur. nam cum Uigilius ea fere usus sit con- cilii illius recensione,!) quae antiqua adpellatur quamque hodie obferunt codex C! — Paris. lat. 16832 (Notre Dame 88) saec. X et codex N — Uatie. Reg. 1045 et ipse saec. X (cf. Maas- sen, Gesch. d. Q. I p. 139 et 739), apud Baronum eontra codices collectionis Auellanae hic illie eam uerborum formam deprehendimus, quae ex recensione Rustici profecta inde a Crabbio per editiones propagabatur.?) cuius rei, ne longus sim, pauca tantum proponam exempla. exhibent Bar. cum editionibus Crabbii.

IN. E VO'N: Surii etc.: Ad io tenentes locwin. sedis apo- — tenentes locum. sedis apo- stolicae stolicae, quia missi apo-

stolici semper in synodis prius loqui et confirma- re soliti sunt

!) Hoc aliquot exemplis iam probauit Baluzius, Noua Collect. Concil. (1683) 958 n. VII.

2) Baronium de suo uulgatam uersionem Uigilii uerbis intulisse iam idem Baluzius (l. c. 1307) suspicatus erat.

Prolegomena. LEXI

297,6 catholicum orthodoxwm 298, qui ante modicum pro eo. qui pro eo paulo ante factus est, tractandwm — — factus. est, existimatio- es a reuerentissimo nis erit uenerabilis epi- wiro episcopo Scopi 298. formari formari edd. ueteres sed in margine adponentes statui

formari siue statui Bar. sed haec quidem de editione Baronii; nunc ad aliud trans- eundum.

Inde ἃ ὃ 29 Uigilius libello suo inseruit sexaginta capitula Theodori Mopsuestini, quae inuenit in prima chartacei uoluminis parte sibi ab imperatore per Benignum Heracleae Pelagoniae episcopum transmissi (cf. p. 236 init. ὃ 28). eadem capitula excepto uno omnia!) in sessione quarta concilii quinti Constantinopolitani (die 12 uel 13 Maii a. 553) recitata et in acta illius sessionis recepta sunt. ubi cum plane eisdem legantur uerbis, patet eandem uersionem Latinam, quam Uigilius accepit, praesto fuisse etiam concilio.

Acta concili generalis quinti qui continent, Maassenus (G. d. Q. I 759) codices adfert duos:

C! — Paris. lat. 16832 (ol. Notre Dame 88) saec. X, inde

1). Quae ratio intercedat inter capitula Theodori in Constitutum recepta et ea, quae leguntur in actis concilii quinti, hac doceberis tabula:

Constituti : Concilii V conlationis 4: capp. 1—12 E capp. 1—12 18 abest 14—350 Es 15—29 abest 90 91—41 ΞΞΞ 31—41 42—48 Es 42 (duo capitula in unum coniuncta) 44—59 -- 48—58 absunt 59—60 60 e 61

absunt 62—1

LXXII Prolegomena.

a fol. 134. contuli codicem benigne Gottingam transmissum aestate a. 1892; C? — Sangall. 672 saec. IX. continet inde ab initio usque ad pag. 112 acta concilit usque ad conlationis quartae uerba cum magna suppleuit subtilitate (Mansi IX 221), quae uerba extrema sunt capituli 54 (actorum 53). deinde in ima pag. 112 margine scriptum est: priora sunt de initis concili? constantinopolitani. Sequentia uero de wuliimis. qug et mnecessariora uidebantur. sequuntur p. 113 damnationes concili (Mansi IX 375—890). itaque Theodori capitula, quibus in Uigilii constituto numeri 55—60 praeseripti sunt, in Sangal- lensi non leguntur. hune quoque codicem ut a. 1892 Gottingae excutere possem, eorum, qui Sangallensi bibliothecae praesunt, egregia beneuolentia factum est. Primus acta huius concilii ex codice aliquo ignotae originis edidit Surius.) quam editionem Romani conciliorum editores codice, ut ipsi profitentur?) nullo adhibito ita repetiuerunt, ut uerba quam plurimis locis de suo interpolarent. deinde Labbeus, cum nouam conciliorum institueret collectionem, nactus est ille quidem codicem Parisinum €! sed lectionum eius perraro habuit rationem. totum codicem Οὗ, quamquam non ubique ea qua par erat diligentia, excussit Stephanus Baluzius collationemque edidit in Noua collectione conciliorum I (1683) col. 1491—1548. Baluzi notas adhibuerunt Har- duinus Coletius Mansius, sed ne hi quidem ea qua decebat usi sunt diligentia, ut saepissime etiam apud Mansium in uerborum ordine editorum Romanorum inania deprehendantur inuenta. Praeter Parisinum C?! Baluzius adhibuit codicem quendam Bellouacensem (€?) nobis non seruatum eique simillimum, quo usus erat Surius. uterque enim codex, et Suri et

1) Tomus secundus conciliorum omnium (.. per F. Laurentium Surium Carthusianum), Colon. Agripp. 1567 p. 490 sqq.

?) Concilia generalia ecclesiae catholicae Pauli V. Pont. Max. auctori- tate edita. Tom. II (1609) fol. 2" .

Prolegomena. LXXIII

Bellouacensis, a Parisino aliquot locis quam maxime distant, inprimis ea re, quod Parisinus cum aeta collationis primae et secundae hie illie duobus illis exhibet uberiora), tum in actis collationis septimae scripta aliqua obfert, quae in illis omnino non leguntur?). quod quidem sitne re uera ita expli- candum, ut forma breuior contrahendo omittendo ex Parisini recensione orta sit, hic non examinauerim, praesertim cum in eis partibus, in quibus nobis uersandum est, duarum illarum fami- liarum nulla extet differentia. sufficiat statuisse cum Belloua- censi Suriique codice stare etiam Sangallensem (( 5), quippe qui in actis primae et secundae collationis (septimam enim non iam exhibet) eandem quam illi obferat formam breuiorem. Adhibui igitur in recensendis Theodori capitulis a Uigilio in Constitutum receptis et codicem Parisinum C! et, quantum quidem extat, Sangallensem C?; contra Bellouacensis deperditi lectiones non nisi eis adnotaui locis, ubi diserte de eis Baluzius uerba fecit: cauendum enim esse, ne ex silentio Baluzii de codieum lectionibus quidquam concluderemus, ubi primum paucas Parisini paginas denuo contuli, ilico perspexi. deinde in ea parte, ubi non solum C! sed etiam C? nobis praesto est, consensum eorum significaui littera C neque in eadem parte, ubicumque aut Οἱ aut C* cum V eoncordat, codicis discrepantis leues corruptelas adnotaui. quibuscumque enim locis aut VC! stant contra C?, aut VC? contra C!, ueri quam simillimum uidetur lectionem duobus communem iam: in eo fuisse codice, quem eundem (aut cuius apographa inter se simillima) legebant et Uigilius et synodus quinta Constantinopolitana.?) quem codicem minime

1) οἵ. Hefele, Conciliengesch. II? 865 adn. 1; Mansi IX 181 sq. 194—198.

?) Conferenda sunt de hac re, quae disputauerunt Baluzius l. c. 1475 sqq. (— Mansi IX 163 sqq) et Hefele 1. c. 8 267.

3) Duo loci fortasse excipiendi: 255, solus C? recte exhibet dif- ferentiam .. tantam (διαφορὰν... τοσαύτην uerba Graeca apud Leontium seruata), differentiam ..tamtwm falso VC!; 2934, conferri recte C? et; teste Baluzio C? (ἀντιβληϑῆνα! textus Graecus), confiteri corrupte V C!. qui

LXXIHII Prolegomena.

fuisse mendis uacuum, exempli causa probatur communi eaque falsa codicum VC'C? leetione 258, falibus (pro falis) uel corrupta scriptura codd. VC! (C? deest) 289,, oboedientiam (pro noboedientiam). | Superest, ut moneam partem capitulorum Theodori, quorum uersio Latina legitur apud Uigilium et in actis synodi quintae, etiam Graece aetatem tulisse, seruatam uidelicet a Leontio Byzantio. edidit ea A. Mai in scriptor. ueter. nouae collectionis tomo VI p. 299 sqq., cuius textum ego subseripsisse satis habui codice ipso denuo non inspecto.

De eollecetione Anselmi Lucensis:

Collectionis Anselmi Lucensis usque ad hunc diem nondum editae codices inspexi hos: i

A! — Uatic. 1364 membr. saec. XII.

A* — DBarberin. XI 178 membr. 5866. XII.

A? — Uatic. 4983 chart. saec. XVI, de quibus conferas Ballerinios in Áppendice operum Leonis I p. CCXCV sqq. Anselmus quas cum Auellana communes habet aut epistulas integras aut particulas epistularum, eas non omnes ex Auellana hausit. immo ex codice quodam deteriore Codicis lustiniani transsumpsit epistulam 84 (Α΄: lib. I 88; A?: lib. I 91), ex collectione Hispana uel potius Pseudoisidori !) epistulae 37 uerba 84; ,, den?que praedicante. . studia. profutura (A1: lib. VI 14; A?: lib. VI 17) et frustula quaedam ep. 160 (Α΄: XI 31; A?: XII 31), scilicet initium usque ad 611, iudicaueras et 611, 4, negatum. est. . correcti. contra ex Auellana hausit et particulas illas ep. 103, de quibus uide ad p. 483, et 484, (A!: XII 23; A?: XIII 22)

loci ita uidentur explicandi, ut uerae lectiones in C? (et C?) occur- rentes aut coniectura restitutae sint aut casu quodam et in V et in ΟἹ eadem corruptela deprauatae.

1) Uerisimile hoc efficitur exempli gratia his Anselmi lectionibus: 84, exhibet forte, 84,4 sua studia; 610, in titulo Sacratissimo ac bea- tissimo archiepiscopo almae urbis Romae et patriarchae Hormisdae; 611, nobis (cum Isidoro), 611, «obis consentiunt (cum Isidoro).

Prolegomena. WXXWV

et, quod in adparatu commemorare neglexi, uerba quaedam ep. 101, seilicet. 467, ἡ nec quisquam ... discretam quibus ipse eundem quem V praeposuit titulum: Gelasius uniuersis episcopis per Dardaniam siue per Illiricum. constitutis (ΑἹ: XI 30; A?: XII 50).) denique ex codice quodam Auellanae etiam integram ep. 95. mutuatus est (Αἴ: XI 69; A*: XII 68) quamquam, ut alio loco uberius explicabo, interpolatam hie illie leetionibus eius formae epistulae breuioris. quam littera X significaui.

De recensione epistularum 95 et 99.

De recensione harum epistularum cum uberius agendum sit quam harum paginarum angustiae uidentur permittere, hic eis, quae sub initio utriusque adnotaui, nihil addo sed relego ad ea, quae de haec re propediem alibi exponam.

De recensione epistulae 104.

Epistula 104 (Quod plene fieri cupimus) a Symmacho papa ad Orientales data antequam per Carafam depromeretur ex codicibus collectionis Auellanae, iam edita erat in libro satis raro, quem mihi suppeditauit regia nostra bibliotheca Beroli- nensis quique inscriptus est *Gesta duorum conciliorum, quae inter reliqua. minus | reperiuntur, nempe | Magunciaci | quod celebratum. est. anno. salutis DCCCX XXIII V Idus Iun et Vuormaciensis XVII Calendas Iunii .. Dasileae excudebat Henricus Petrus. in fine additum est 'Basileae excudebat Henricus Petrus mense augusto anno MDXXXITI'. quo quidem in libro actis duarum illarum synodorum p. 57 *eoronidis uice! subiungitur nostra epistula, quam unde sumpserit editor quamuis non profiteatur, tamen hane edi- tionem (Φ) non dependere ex Auellanae codicibus nobis etiamnune seruatis demonstratur talibus locis, quibus contra V stet cum codice Berolinensi DB. uelut, ut non nisi paulo grauiora adferam, exhibent:

1) Ex Anselmo haec desumpsit Gratianus (C. 24 qu. 2 c. 4), qui ex ipsa Auellana nihil hausit.

LXXVI Prolegomena.

488,, nestorii contagione laborauerit B: om. V

488,, scaeuo DB, saeuo *$: cerebro V 489,, mutata B o: mutua V 492,, ista B ᾧ om. V.

sed ne ex codice D quidem uel simili eius fratre originem duxit $, cum permultis loeis consentiat cum V, distet a B. immo fortasse non desunt indicia, quibus «concludi possit $ ne ex eodem quidem fonte fluxisse, ad quem et V et Β redire statuendum est; οἷ. 489, sq. Apamiae Tyri VB: Apameac Ethyri $, ubi certissime legendum est 4pamiae et Tyri; 490, maiorum B, malorum V: maiora recte $4. quamquam haec et pauciora et leuiora sunt, quam unde certi quidquam ausim colligere. id tamen tenendum est editionem $, quamuis permultis corruptelis ineptisque mutationibus deprauata sit, tamen ideo nonnullius esse momenti, quod ubicumque V et B inter se dissentiunt nec facile dixeris, utri maior fides habenda sit, eius codicis scriptura uera genuinaque uidetur, quocum illa consentit.

Repetiuerunt editionem : Petrus Crabbe in Conciliorum omnium tam generalium quam particularium . . tomo I (Col. Agr. 1551) p. 1028 et Orthodoxographia theologiae sanctae (Basil. per Henr. Petri 1555) p. 910; nonnullis locis eam adhibuit iam Baronius (ad a. 512, 36), qui exempli gratia lacunam ilam in V eiusque propagine initio 83 p. 488,, extantem ex illa expleuit.

De collectione Hispana. Hispana quae dieitur collectio cum Auellana communes habet epistulas quinque: 1) rescriptum Honorii imperatoris ad Bonifatüum Scripta beatitudinis?) — Auellanae ep. 37. 2) epistulam Iohannis Constantinopolitani ad Hormisdam Redditis mihi litteris?) — Auellanae ep. 159.

!) Collectio canonum ecclesiae Hispanae (ed. Gonzalez): Tom. II Ep. stolae decretales ac rescripta Romanorum pontificum, Matriti 1821, p. 39. 7?) ibid. n. 88 p. 144.

Prolegomena. LXXVII

3) epistulam Iustini Augusti ad Hormisdam Scias effectum) zAuell.- ep. 160.

4) epistulam Hormisdae ad Iustinum nier ea quae ad unitatem ?) — Auell. ep. 236.

5) epistulam Hormisdae ad Epiphanium Constantinopoli- tanum Julio gaudio?) — Auell. ep. 237.

E quibus cum epistulam 37 e Dionysii Exigui decretalium collectione una eum ceteris huius collectionis epistulis in Hispanam transisse iam supra*t) commemorauerim, restat, ut pauca addam de quattuor reliquis epistulis aut scriptis ab Hormisda aut ad eum ab 4118 datis. quas quidem ne ex Auellana in Hispanam translatas esse statuamus, obstant plura. sane quod haud paucis earum locis Hispana lectionem seruauit integram, quibus corruptam obfert V, id nihil ualet, neque enim per se ullo modo ueri dissimile putandum esset ei, qui Hispanae decretales in unum collegit, Auellanae codicem praesto fuisse Uaticano nostro aliquanto emendatiorem.

Neque uero desunt loei, ubi in Hispana eam deprehendas recensionem, quae ex Auellana fluxisse non possit. omissis alis duo adferam exempla ex epistularum inscriptionibus repetita. ^ epistulae 236 titulum Auellana, ut in hac quidem parte solet, quam maxime exhibet contractum: JHormisda Justino Augusto; pleniorem inscriptionem: Gloriosissimo atque clementissimo filio Iustino .Hormisda episcopus | (salutem) praefigi& Hispana eamque ita comparatam, ut non sit, cur eam non esse genuinam putes. eodem modo ne ep. 237 quidem inseriptionis in Auellana quidquam relictum est praeter Hormisda | Epiphanio episcopo Constantinopolitano, id quod eodem modo una excepta in omnibus epistulis ab Hormisda ad aliquem episcopum datis faetum est. at Hispana hic quoque titulum exhibet pleniorem JDilectissimo fratri Epiphanio

1) ibid..n. 87 p. 143. ?) ibid. n. 86. p. 141. 3) ibid. n. 93 p. 150. 2 eL p. LXI

LXXVIII Prolegomena.

episcopo Hormisda, qua àdloquendi episcopos formula Hor- misdam re uera usum esse testantur non solum omnes fere ἷ) ceterae huius papae epistulae in Hispana seruatae (Thiel, Hormisdae epp. 24, 25, 26, 142, 143) sed etiam nounullae eiusdem epistulae alibi traditae, scilicet duae, quas dedit ad Caesarium Arelatensem (Thiel n. 9 et 150), et una illa, de qua supra dixi, etiam in Auellana pleniore inscriptione praedita: Auell. ep. 106 JDilectissimo fratri Dorotheo episcopo Horinisda episcopus.

Sed accedit aliud. Auellana enim collectio si re uera ei, qui Hispanae decretales collegit, praesto fuisset, hune etiam alias inde epistulas collectioni suae inserturum fuisse quam maxime ueri simile est. sed neque ullum extat indicium, ex quo omnino ullum Auellanae exemplum antiquis temporibus ?) in Hispaniam perlatum esse aliquo modo concludi possit, et certo demonstrari potest, quomodo quattuor illae epistulae, quas Hispanae cum Auellana communes sunt, eo peruenerint. ipsum enim Hormisdam singula epistularum 159, 160, 2306, 237 exemplaria in Hispaniam misisse ipsius edocemur uerbis, ac primum quidem mense Iulio a. 519 ad Iohannem Illieitanum datis ?) : De qua parte ut ad dilectionem tuam plenius perfectum gaudium peruenirct, libelli Iohannis fratris et / consacerdotis nostri Constantinopolilani episcopi (— ep. 159) et lustimi clementissimi principis Orientis sacrarum litterarum (— ep. 160) exemplaria pariter credimus destimanda ; deinde eis, quae haud ita multo post a. 521 d. 26 Martii seripsit ad episcopos per Baetieam prouincias constitutos *): Mox post nostrorum reditum ab Orientalibus sissa legatio est. certa sperawit, certa consuluit. sed facimus «de his, quae fuerunt dicenda, compendüun,

1) Epistula ad Iohannem Illicitanum data (Thiel n. 88) in uetustis Hispanae codicibus adloquendi formula omnino carere uidetur, cf. edit. Gonzal. II n. 89 p. 145.

?) Unum Auellanae codicem hodie ex Hispania notum (Eseor. e II 21) pendere ex codice Uatic. α saec. XI exarato p. XXXIII demonstraui.

*) Thiel ep. 88 p. 885.

* Thiel ep. 143 p. 981.

Prolegomena. LXXIX

ipsa polius ad 4nstruendain. notitiam. uestram, quae. ὦ nobis sunt responsa, dirigentes, quibus responsis nemo non uidet denotari ep. 236 ad Iustinum et ep. 237 ad Epiphanium datas, quippe quas una cum epp. 238 et 239 die 26 Mart. datas Constantinopolim detulerint Iohannes Claudiopolitanus ceterique legati ab Epiphanio Romam missi. ἢ) hoc igitur modo quattuor illae epistulae 1n Hispaniam peruenerunt; ubi cum essent diuulgatae, ?) factum est, ut insererentur collectioni Hispanae.

Itaque statuendum est Hispanam ex Auellana non pendere.?) quod quamquam ita est, tamen non desunt loci, sane paueis- simi, ubi duae illae collectiones eandem obferant uerborum corruptelam. nam cum £609,. in libello fidei a Iohanne Constantinopolitano ad papam dato et V et Hisp. exhibeat quod. si ὧν aliquo a professione mea dubitare temptauero, his, quos condemmnaws, et per condemmationem propriam con- sorlem. we esse profiteor, pro dubitare restituendum esse dewuiare et per se patet et comprobatur altero eiusdem libelli exemplo, quod e scrinio sedis apostolicae editum Hormisda subiunxit epistulae (Thiel n. 26) ad omnes episcopos Hispaniae datae, ubi dewiare recte legitur (Thiel p. 796, 6). deinde in eadem lohannis epistula 608,, et V et Hispanae editio Gonzalezii uetustis Hispaniae codicibus innixa exhibet: ommibus aclis a sanctis 4stis quattuor synodis .. de confirma- tione fidei .. adsentio et nilul titubare de bene sudicatis patior sed. et conantes aut enisos usque ad. unum. apicem placiturwum perturbare lapsos esse ὦ sancta dei generali et apostolica. ecclesia. scio, in quibus uerbis placiturum ineptum esse nemo non uidet. Pseudoisidorus haud bene mutauit placitorum, eum sine dubio scriptum fuerit placita «ea»rum.

1) ef. O. Günther, Beitráge zuf Chronologie der: Briefe des Papstes Hormisda (Sitzungsber. d. k. Akad. d. Wiss. CXXVI n. XI) p. 40, p. 42.

7) ef. Hormisdae ad Iohannem Illicitanum uerba (Thiel p. 885): Ea wero, quae significare curawimus, in eorum sacerdotum, qui fraternitati tuae uicini sunt, curabis perferre notitiam .

3) Auellanam quattuor illas epistulas [eia ex F ospaus non uereor ne quisquam autumet.

LXXX Prolegomena.

Hae igitur Auellanae Hispanaeque corruptelae!) ad eundem quendam fontem referendae sunt; qui quis fuerit, dubium esse nequit. certum enim est sedi apostolicae antiquis illis temporibus in adseruandis epistulis a papis et ad papas scriptis eundem fuisse morem, quem secuti sunt fere unius- cumusque aetatis homines: epistulae seu ab ipso papa seu a notariis eius conceptae priusquam emitterentur, describebantur in libro ut ita dicam copiali eundemque in librum referebantur quascumque epistulas papa ab alis accipiebat. iam fac in describenda lohannis Constantinopolitani epistula errores illos commissos esse: nonne paene necessarium erat transferri eos non solum in collectionem Auellanam sed etiam in illud exemplar. quod ipsum quoque e libro copiali descriptum mittebatur ad Iohannem lllicitanae ecclesiae episcopum ? ?)

Pauca hie addere licet de ratione, quam in Hispanae lectio- nibus adnotandis secutus sum. uetustos enim codices eius in Hispania adseruatos (cf. Maassen, G. d. Q. p. 667 sqq.) eum ipsos adire non possem, inprimis adhibui editionem Gonzalezii supra commemoratam, quae codicum illorum fundamento inni- titur. sed cum uni Gonzalezio fidem habere nollem, quippe quem in subscribendis uariis lectionibus multo parciorem fuisse inter omnes constet, primum quidem?) eontuli codicem

i'—— Uatie. 1941-8366 X;

Ὁ Addendum videtur, quod 721,, et in Hispana et in Auellana (et Hadriana) legitur: anne aliud expectat quod; neque enim persuasum habeo ipsum Hormisdam pro spectare dixisse expectare.

?) Ea quae dixi de hisce Hispanae epistulis ex registris sedis apostolicae deriuandis non pugnant neque cum eis quae supra dixi de genuinis epp. 236 et 237 in Hispana inscriptionibus neque cum eis, quae alio loco exponam de contracta quam Auellana exhibet titulorum forma iam ad ipsa illa registra referenda. quid enim mirum, si iubente papa epistularum qua- rundam apographa addi litteris ad aliquem episcopum mittendis in illis non breuis forma titulorum retinebatur propter solam notariorum com- moditatem in registris adhibita sed ab ipso notario plenae usitataeque restituebantur inscriptiones?

3) Codicem Passioneum a Maasseno p. 667 commemoratum in biblio- theca Angelicana ut inuenirem, non contigit; cod. Uatic. Palat. 575 non est integer neque earum epistularum, de quibus nos agimus, ullam exhibet.

Prolegomena. LXXXI

de quo adcuratissime egit Maassenus in Studiorum Pseudo- isidorianorum parte altera (— Sitzungsber. der K. Akademie der Wissensch. CIX, II. quem codicem Maassenus ad eam formam Hispanae referendum esse demonstrauit, quam ipse dixit Hispanam Gallieam quamque etiam puriorem exhibet cod. Uindob. 411. ad quem codicem Uaticanum proxime acce- dunt codices collectionis Pseudoisidori, quem priusquam col- lectionem suam Galliea Hispanae forma innixam emitteret. ad uelandam fraudem idem Maassenus quam maxime reddidit probabile alteram adornasse collectionem, eam scilicet, quam hodie obfert Uaticanus ille 1941. Pseudoisidorianae igitur co- dices exeussi duos: 1? — lat1e:/ 630" saec. XI*); j? — Uatie. 3791 saec. XII*).

iam lectionibus eodd. ili^i? eomparatis cum editione Gonza- lezii uidi, id quod expectaueram, in uniuersum quidem illas cum hae consentire neque tamen deesse locos, ubi i15? ab editione Matritensi ita distarent, ut potius concordarent cum lectionibus Auellanae. quod quidem minime ita uidetur expli- candum esse, ut Pseudoisidorus Hispanae uerba ex Auellana mutauerit; immo omnes illos locos, si adcuratius examinaue- ris, ita esse comparatos uidebis, ut Gonzalezium eis non ue- tustorum illorum codicum lectiones reddidisse sed aut errore aut falso corrigendi studio pro codicum uerbis substituisse sua paene certum sit. quae cum ita essent, eam secutus sum rationem, ut ubicumque consentiunt V et Hispanae editio Matritensis, non fere curarem nec interpolationes codicibus 111} eommunes nec uniuscuiusque eorum menda propria; ubi- cumque autem V et Gonzalezii editio inter se distant, siglo Hisp. tantummodo eas significarem lectiones, quae communes sunt et editioni illi et i, id est consensui codicum 1!i?i?, eas

!) Ipsum Uindobonensem, cum Uindobonae degerem, ad nescio quem hominem doctum foras datum conferre non potui.

?) ef. Maassen, Sitzungsberichte., CVIII p. 1065, Decretales Pseudo- Isidor. ed. Hinschius p. LXI sqq.

3) ef. Maassen l. c., Hinschius p. XXXII.

XXXV pars 1. f

LXXXII Prolegomena.

uero lectiones editionis Matritensis, a quibus et V et i pariter discedunt, adnotarem litteris *Gonz. adpositis.

De collectione Dionysio-Hadriana.

Eis, quae exposui de ratione inter Auellanam et Hispanam intercedente, apte adiciuntur pauca de epistulis et Auellana et Dionysio-Hadriana traditis.

Principalis forma collectionis decretalium a Dionysio Exiguo institutae, qualem prae ceteris exhibet eod. lat. Paris. 3837, cum Auellana nullo uinculo conexa est; epistulam enim 37, quae et in hac legitur et in illa. neque ex Auellana transisse in Dionysianam neque ex hae in illam quam certissime ex eis euadit, quae p. LX sq. de hac epistula breuiter adumbraui. plures quamquam ne eae quidem multae epistulae Auellanae commu- nes sunt cum ea Dionysianae forma recentiore, quam siue Dionysio-Hadrianam siue Hadrianam adpellare consueuimus, exhibet enim Hadriana praeter ep. 37 Auellanae epistulas hasce:

1) Hormisdae ad presbyteros etc. secundae Syriae epistulae Lectis litteris (— Auell. ep. 140; initium usque ad uerba 572,, considerans propheta: cf. Maassen, Gesch. d. Q... p. 448 n. 20 d,

2) epistulam lustini ad Hormisdam Quo fuimus semper (— Auell. ep. 232) una cum adnexa sacerdotum Orientalium supplieatione Haurite aquam (— Auell. ep. 232*); cf. Maassen, l. c. n. 20a b.

3) epistulam Hormisdae ad lustinum Zmter ea quae ad uni- tatem (— Auell. n. 236), quam supra uidimus extare praeterea etiam in collectione Hispana; cf. Maassen l. c. n. 20c.

Quas Hadrianae epistulas si contuleris cum uerbis Auel- lanae, et hane et illam statim uidebis plane eandem exhibere recensionem; eadem enim forma inscriptionum, eaedem sub- seriptiones, eaedem denique haud paucae corruptelae. quarum adtulisse sufficiat has: 104, sq. et V et magna pars codicum Hí(adrianae) praebent: /fomíes salutis euangelicas ueri- tates praedicationes manifeste ostendens, ubi uerifates cum ali- quot Hadrianae codicibus in werifatis corrigendum uidetur. 705,, sq. dominus noster lesus Christus unus est er sancía ct

Prolegomena. LXXXIII

wnius essentia irimitatis VH; id quod unum uerum est «wnius essentiae trinitate et hic et 705,, et 706,, dudum restitutum est. |705,, deum uerbum incarnatum est et V et H falso pro deus uerbwm incarnatus est. | 705,, secundum. dei uerbi nati- uitatem VH corrupte pro secundam dei werbi matiwitatem. 706, sqq. passibilem carni 4mpassibilem. deitati, cireumscriptum corpori non circumsceriptum spiritui VH; in quibus uerbis librarii describentis errore uno loco commisso factum esse uidetur, ut etiam pro ceteris casibus ablatiuis ponerentur datiui. neque enim credo eum, qui hànc supplicationem e Graeco in Lati num sermonem transtulit nec meliorem nec peiorem quam quo omnes fere litterati eius temporis homines utebantur, datiuos Graecos falso etiam in Latino expressisse datiuis, praesertim in formula illa passibilem carne, 4mpassibilem. dei- tate tunc unicuique Latine uel mediocriter docto abunde nota. 707, sqq. supplicamus igitur uestram clementiam sollicitudinem de perfecta ecclesiarum | unitione. sanctarum habere debere, ut unitas, quae cum. dei facta fuerit iuuamine, mec ullo deinceps rationabili aut. inrationabili occasionis fomite inquietari paz possit VH, nisi quod V omittit de et facía. aliquid turbatum esse in propatulo est; ego post éwuamiüne inserui custodiatur.

Itaque cum Auellana ex Hadriana hausisse non possit, tres ilas epistulas Hadriana aut ex ipsa Auellana desumpsit aut ex fonte Auellanae i. e. registris sedis apostolicae. quorum utrum statuendum sit. facile perspicies adhibitis lectionibus, quas in ep. 256 obfert Hispana. ubi cum aliquot loci repe- rintur, quibus ueram lectionem seruauerit una Hispana, cum eandem corruptelam deprehendas in V et H,'") apparet eum,

ἢ cf. 7144 remansit Hisp.: om. VH; 720,0 doctrinam Hisp.: doctrina VH addenda uidentur uerba, quae leguntur 719,, sqq.: Hisp.: VH:

magnum cst sanctae οἱ incompre- | magnum est sunctae et incompre-

hensibile mysterium trinitatis: deus | hensibile mysterium trinitatis: deus

pater, deus filius, deus spiritus | pater, deus filius, deus spiritus

sanctus trinitas indiuisa, et tamen | sanctus trinitas indiuisa, et tamen

notum est, quia proprium est pa- | motum est, quia proprium patris,

LXXXHII Prolegomena.

qui epistulas illas Dionysii decretalium collectioni addidit, non ipsis sedis apostolicae registris sed exemplari quodam usum esse Auellanae iam illis corruptelis adfecto. quod exemplar codice nostro V aliquanto fuisse emendatius tuo iure expec- taueris comprobaturque eis haud paucis locis, quibus uera lectio ab Hispana seruata etiam in Hadriana inuenitur, cum V aut lacunis aut aliis corruptelis deprauatus sit. itaque cum in recensenda ep. 236 hoc trium collectionum stemma statu-

endum sit Es Auellana

Hispana

Hadriana

V

iris, ut generaret. filium, proprium filii dei, ut ez patre patri nasce- retur aequalis, proprium spiri- tus sancti, ut de patre et fi- iio procederet sub una sub-

ut generaret filium, proprium filii dei, ut ex patre patri masceretur aequalis, notum etiam, quid sit proprium spiritus sancti. proprium autem filii dei etc.

stantia deitatis. proprium quo-

que filii dei etc. |

ubi quin genuinam lectionem seruauerit Hispana, dubium non est, neque enim credi potest Hormisdam, cum proprias duarum trinitatis persona- rum qualitates dilucide ac perspicue enumerasset, de tertia persona ita uerba fecisse, ut non solum, quod formam dicendi adtinet, ea quae pro- ferret cum prioribus illis quam minime conuenirent sed etiam, quid spiritus sancti proprium esset, ipse non tam tacuisse quam ignorasse uideretur. immo uerba, quae praebent VH, interpclata sunt; quod ita factum esse putauerim, ut cum ante uerba proprium quoque filii dei etc. facili librarii cuiusdam errore excidissent uerba proprium spiritus sancti wt de patre et filio procederet sub una substantia deitatis, alius librarius, qui ut tertium quoddam membrum deesse bene perspiciebat, ita ecclesiastica doctrina minus erat imbutus, lacunam expleret insertis uerbis ilis anotwm etiam quid sit proprium. spiritus sancti quam maxime fri- gidis atque inertibus.

———"——————— — ὙἋ

———————q———————É—————

nasiibesiindi:

Prolegomena. DANN NV

apparet, ubicumque V et Hadriana inter se distant, eam lec- tionem genuinam esse, cui accedit Hispana.

Superest, ut rationem reddam de Hadrianae codicibus a me excussis, neque enim ut adquieseerem in libris impressis !) adhibendis, posteaquam iterum iterumque uidi, quanta et incuria et libidine uel doctissimi saeculorum XVI et XVII homines in editionibus instituendis usi essent. ἃ me potui impetrare. sed cum omnes Hadrianae codices, quorum numerum ingentem esse nemo ignorat, nec possem euoluere nee uellem, praeter aliquot Monacenses satis habui eorum contulisse antiquiores, in quos Italiam peragrans forte fortuna incidi. sunt uero hi:

h! — Monac. lat. 6242 saec. IX/X; cf. Maassen, Gesch.

d. Q. p. 442 n. 29;

h* — Monac. lat. 6355 saec. IX ; cf. Maassem p. 442 n. 20:

ἢ} — Uatie. Reg. 1021 saec. IX; cf. Maassen p. 441 n. 5;

h* — Ottobon. 312 saec. X/XI; cf. Maassen p. 442 n. 33;

h? — Lucens. 125 saec. X: cf. Maassen p. 443 n. 59;

h5 — Uatic. Reg. 1043 saec. X ; cf. Maassen p. 442 n. 32;

h' — Uatic. Palat. 578 saec. IX/X ; cf. Maassen p. 442 n. 25;

Ὁ — Monac. lat. 3860 saec. X ; cf. Maassen p. 443 n. 55;

h? — Monac. lat, 3860, saec. X: cf. Maassen p. 443 n. 56;

h!? — Uatie. 1337 saec. X ut mihi uidebatur; cf. Maassen

p. 443 n. 36; quibus, quod tres illas epistulas adtinet, adiungendus est

d^ *— Date. 5845 saee: TX, qui eum genuinam Dionysii decretalium collectionis formam exhibeat, post hane tamen ipsa illa obfert additamenta, quae alio ordine disposita Dionysio-Hadrianae propria sunt ?).

Quos codices si ita in usum uocaui, ut non adnotarem nisi lectiones aut omnibus aut certe parti eorum communes nec fere respicerem recentiorum manuum correctiones, hoc

ἢ Extant tres editiones annis 1525, 1609, 1687 emissae; cf. Maassen p. 444, 8 587 n. 1—3. 2) cf. Maassen p. 450.

LXXXVI Prolegomena.

omnibus spero probatum iri, neque enim ad id, quod nos agimus, singuli singulorum librariorum errores aut lectiones ex his libris in ilios interpolatae quidquam faciunt. deinde per se patet, ut qui e multis codicibus elegissem paucos forte oblatos, me non esse conatum horum stemma quod dieitur eruere. quod num in Hadrianae codicibus, qui etiam magis quam ceterarum collectionum libri manu scripti alius ex alio esse correcti atque interpolati uidentur, omnino possit fieri, aliquo modo dubito. sufficiat igitur de codicum illorum adfinitate adumbrasse pauca sed ea satis certa. δᾶ unam familiam pertinere codd. h'h*h?h*, ad aiteram ἢ ἢ ἢ h?h'?d? inde uidetur euadere, quod 717,, uerba quid emm est. quae cum Auellana et Hispana exhibent etiam h!h?h?h*. omissa sunt?) in h'h*h'h*h?h!", quibus cum accedat d?, aut (id quod non satis ueri simile uidetur) archetypum quendam codieum h'h?h?h* ex Auellana seu Hispana correctum esse àut eos falli necesse est, qui eam totius Dionysianae formam, quam d? exhibet, Hadriana putant antiquiorem esse.?) deinde inter codices illius classis non solum h? et h? artissimo uinculo conectuntur?) sed etiam h? et h! ita uel in leuissimis uitiis concordant, ut non uideatur fieri posse. quin ex uno eodemque exemplari deseripti sint. ^ quod alteram familiam adtinet, inprimis monendum est de libris ÀAugustanis h$ et h?, qui eum ipsi quoque inter se quam simillimi sint, fluxisse uidentur ex archetypo quodam hie illie Hispanae lectionibus inquinato; cf. e. gr. 719,, essentiam Hisp. h?h?: essentia uel esseníiae ceteri codd. H; 719,, esí Hisp. h?h?: om. V et:ceteri codd. H. neque aliter iudicandi uidentur alii haud pauci loci ex adparatu critico facili opera colligendi, ubi omnibus ceteris Hadrianae codicibus eodem uitio deprauatis integram lectionem cum Hispana (et Auellana) obferunt h?h?.

!) Omittuntur etiam in Hadrianae editionibus supra commemoratis.

2; ef. Maassen p. 449 sqq.

3) οὗ quae de his codicibus exposui Neues -rchiw für dáltere deutsche Geschichtsforschung XVI p. 239 sqq., p. 249.

Prolegomena. LXXX VII

Initium ep. 140 atque integrae epp. 37 232 232* 236 ut in Dionysio-Hadriana leguntur etiam in duabus aliis collecti- onibus eum principali Dionysiana cognatis. ex quibus eam, quam Maassenus adpellauit Hadrianam auctam (cf. Maassen p. 454 sqq.), ideo non euraui, quod ex Hadriana eam originem duxisse inter omnes constat. altera ea est Dionysianae forma, cui Maassenus nomen dedit Dionysianae Bobbiensis (1. c. 471 sqq.). in qua cum eaedem inueniantur Hilari Simplicii Felicis Hor- misdae Gregorii II epistulae, quae in Hadriana extant, iam Maassenus coniecit eas ex hac in illam transisse. quod quidem eo eomprobatur, quod 717,,, ubi uerba qwid enim est pars codicum Hadrianae omittit, pars recte seruauit, haec uerba desunt etiam in codicibus Dionysianae Bobbiensis Ambros. S. 88 sup. et Uercell. CXI. itaque in recensendis illis epistulis ne huius quidem collectionis ratio habenda erat.

De epistula 29].

Epistula 231 ab Hormisda ad Possessorem episcopum data iam ante quam a Carafa ex Auellana collectione depromeretur typis descripta erat inter opera Iohannis Maxentii, quae una eum scriptis Fulgentii Ruspensis prodierunt Hagenouiae ἃ. 1520 curante loh. Cochlaeo. quae editio quo nitatur codice, et ipse Cochlaeus et Willibaldus Pirckheymer duabus litteris ad Charitatem Pirckheymer uirginum Sanctae Clarae abatissam Norimbergensem directis luculenter exponunt (cf. pag. II et XC editionis eommemoratae). fuerat codex 'per- uetustus, Longobardieis et insuetis atque adeo incognitis huic saeculo litteris perscriptus' antea loannis Tritemii, quo mortuo Pirckheymer optinuit ut sibimet describendus permitteretur. qua opera haud sine magna difficultate Ioh. Cochlaeus tum Norimbergae uersatus ita perfunctus est, ut tempore instante ipse nil nisi Fulgentii opera absolueret, Maxentii uero opuscula eodem codice comprehensa per alium describenda curaret descriptaque Franeofurdiae cum archetypo, quem in hac nouissimaà parte minus dicit fuisse integrum, ipse conferret.

LXXXVIII Prolegomena.

ita faetum est, ut Fulgentii Maxentiique opera coniuncta ἃ. 1520 prodirent. de reliquis codicis fatis nihil ut uidetur compertum est omnesque, qui postea edidere Maxentium, inde ab editione Coloniensi anni 1526 satis habuerunt repetiuisse editionem principem Cochlaei.

Hormisdae epistula, de qua hie agitur, inter scripta Maxentii extat fol, XXVIII. lectiones eius littera 9 significaui. et quidem ὃ haud paucis locis uerba MHormisdae integriora reddere quam V ex adparatu critico ipse doeeberis. animaduertendum autem omnino $3 aliam prae se ferre recensionem quam quae collectione Auellana tradita est, id quod hisce inprimis locis euadit: 696,0, Hormisda Possessori episcopo V: Dilectissimo fratri. Possessori Hormisda 9 099, deciperent V: possint aliquos decipere 9 — 700,4 praeceptis V (alias *disciplinis? V man. 1 in marg.): disciplimis 9. | etiam uerba deus te in- columem. custodiat frater charissime, quae 700,, post agnoscat exhibet ὃ. uix librarii errore factum est, ut in V desint; immo talha scribebantur in eis epistularum exemplaribus, quae re uera papa misit, omittebantur in schedis seu apographis, quae retinebantur in scriniis sedis apostolicae.

Aliud ad epistulae huius uerba restituenda subsidium praebet ipsius Iohannis Maxentii tractatus a Cochlaeo fol. XXIX editio- nis commemoratae expressus (— t). quem tractatum ut redar- gueret ea, quae ad Possessorem Hormisda scripserat, ita Maxentius instituit, ut papae uerba, quae extant inde a S 1 usque ad initium ἃ 10, paene ad litteram frustatim ipse repeteret repetitaque perstringeret. praebet uero p eandem quam $9 recensionem, nam, ut alia omittam, 699, ubi in V legitur deciperent, non solum 4$ sed etiam q exhibet possint aliquos decipere.

Sed aliud obiter monendum. 698,, sqq. Hormisda monachos Scythieos ita depingit: eo «sque tumoris elati, μὲ ad. arbitrium suum. utriusque orbis putent inclinandum esse 4udicium, mec in numero fidelium deputantes sequaces traditionis paternae, si suae widerint cedere nolle sententiae. pro cedere, si Cochlaeo fides habetur, uetus codex, ex quo et 9 et μι fluxerunt, in

Prolegomena. LXXXIX

utraque epistula minus bene exhibuit credere, id quod librarii tantum errori adtribuendum esse in propatulo est. quem errorem nisi quis iam a notario sedis apostolicae, qui iussu papae epistulam Possessori transmittendam litteris mandauit, commissum ac dein per omnia exemplaria propagatum esse putauerit (id quod haud ita ueri uidetur simile esse), aliquo modo probabile fit iam ipsum Maxentium papae epistulam suo tractatui praeposuisse coniunetaque edidisse et hune et ilam. neque enim facile credideris id epistulae Hormisdae exemplum, quod nescio quis quandoque Maxentii scriptis inseruerit, casu quodam loco illo idem uitium contraxisse, quo deprauatum erat aut exemplar epistulae ad Maxentium delatum aut tractatus Maxentii exemplum, quo utebatnr is, qui ei Hormisdae epistulam adiunxit.

Sed hoc ipse confiteor paulo esse incertius. in edenda uero epistula eam secutus sum rationem, ut recensionem V quam accuratissime redderem emendaremque ex 9$ eis tantum locis, ubi sola librariorum incuria aliqua aut omissa uide- rentur aut deprauata esse, neque tamen reciperem ea, quae a recensione V aliquo modo afuisse cogitari possent.

Seribebam Berolini mense Octobri a. 1895.

0. Günther.

O3

XXXV gars 1.

Corrigenda.

39,, leg. Eutychi — 50,, leg. dissentienti — 131, tenendum erat aesti- mans, cf. exempli gratia locos a Woelfflino in editione regulae Benedicti Ρ. 81 8. ἃ. 'nominatiuus absolutus' congestos. 201,, leg. τετράδα 228 adnot. lin. 10 leg. librarius tertius — 320 adnot. lin. 10 leg. 1364 saec. XII; epistula 87 edita est etiam BTA I 489. 342 ep. 91 edita est etiam BT'A I 519. | 431 adnot. lin. 1 leg. (Xloqueretur» de solo). 44 adnot. lin. 11 leg. 10 aput.

ΒΡ ΔΕ

IMPERATORUM PONTIFICUM ALIORUM

INDE AB A. CCCLXVII USQUE AD A. DLIII DATAE

AUELLANA QUAE DICITUR COLLECTIO

Conspeetus siglorum quae inprimis adhibita sunt.

Collectio Auellana. V — Uatic. 3787 saec. XI ineuntis,

F — fragmentum saec. X/XI extans in fine cod. Uatic. 4961. α — Uatic. 4961 saec. XI ineuntis ex V descriptus.

o?

o3 — cod. « posterioribus manibus correctus.

αι

o -— Ottobon. 1108 saec. XVI ex apographo codicis α descriptus. — o0 posterioribus manibus correctus.

p — Uatic. 5671 saec. XVI ex o descriptus.

p? — p posterioribus manibus correctus.

Angelico. — Angelic. 292 saec. XVI/XVII ex p descriptus.

|

B — Berolin. lat. 79 (Phillipp. 1776) saec. IX.

Q — collectio Quesnelliana. q! — Einsidl. 191 saec. IX. q? — Uindob. 2141 saec. IX. q? — Uindob. 2147 saec. 1X/X.

D — Dionysianae forma antiquissima. d! — Paris. 3837 saec. IX. d? — Uatic. 5845 saec. IX.

H — collectio Dionysio-Hadriana. h! — Monac. 6242 saec. IX/X. h? — Monac. 6355 saec. IX. h? — Uatic. Regin. 1021 saec..IX. h* — Ottob. 312 saec. X/XI. h5 — Lucens. 125 saec. X. h$ — Uatic. Regin. 1043 saec. X.

1

1

e

ex

(1.) QUAE GESTA SUNT INTER LIBERIUM ET FELICEM EPISCOPOS.

Temporibus Constantii imperatoris fili Constantini durior orta est persecutio Christianorum ab impiis haereticis Arrianis annitente Constantio, qui et Athanasium episcopum resistentem haereticis persecutus est et, ut damnaretur ab omnibus epi- Scopis, imperauit. quod etiam metu principis facere tempta- uerunt omnes ubique pontifices inauditum innocentemque damnantes; sed Liberius Romanus episcopus et Eusebius Uercellensis et Lucifer Caralitanus et Hilarius Pictauensis dare sententiam noluerunt. hi ergo mittuntur in exilium pro fide seruanda. cum Liberio Damasus diaconus eius se simulat profieisci. unde fugiens de itinere Romam redit ambitione corruptus. sed eo die, quo Liberius ad exilium proficiscebatur, clerus omnis id est presbyteri et archidiaconus Felix et 1086 Damasus diaconus et cuncta ecclesiae officia omnes pariter praesente populo Romano sub iureiurando firmarunt se uiuente Liberio pontificem alterum nullafenus habituros. sed clerus contra fas, quod minime decebat, cum summo periurii scelere

1. Edidit una cum m. 2 et 2a Iac. Sirmond, Marcellini et Faustini libellus precum .. Parisiis 1650; n. 1 et 8—40 edidit Gwil. Meyer Spirensis in Indicibus scholarum Gottingensibus 1888 et 1888[9. 1 Ti- iwlo 1N HOoC CODICI CONTINENTUR EPISTOLE COXLII. QUE GESTA SUNT .. 77) margine V man. 1 adscripsit: Quae uera sunt uenerans (uenerare o?) lector, quae in detractionem romani pontificis et in aefensionem hereti- corum inueneris, caue. his à» codice p addit g?: Illa uerba fuerunt addita a Papa Marcello 2? cum esset adhuc presbyter cardinalis ecclesiae RKo- manae. de quo errore wide quae exposui Prolegom. cap. 1 2 Constantii o?: constantini V 8. arianis V 4 annuente o S?rm. ὅ dannaretur V omibus V . 10 mittanvur V, corr. o? 11 simula V, corr. « 18 quod V, corr. Sirm. 106 romano o: umano V . 18 dicebat V, corr. o

XXXkV, 1

2 Quae gesta sunt inter Liberium et Felicem episcopos

Felicem archidiaconum ordinatum in loco Liberii episcopum susceperunt. quod factum uniuerso populo displicuit et se ab elus processione suspendit. post annos duos uenit Romam Constantius imperator; pro Liberio rogatur a populo. qui mox annuens ait fhabetis Liberium, qui, qualis à uobis profectus est, melior reuertetur. hoc autem de consensu eius, quo manus perfidiae dederat, indicabat. tertio anno redit Liberius, eui obuiam eum gaudio, populus Romanus exiuit. Felix notatus a senatu uel populo de urbe propellitur. et post parum tem- poris impulsu clericorum, qui peiurauerant, inrumpit in urbem et stationem in «€basiliea» Iuli trans Tiberim dare praesumit. quem omnis multitudo fidelium et proceres de urbe iterum eum magno dedecore proiecerunt. post aunos octo Ualentini- ano et Ualente consulibus X Kalendarum Decembrium die defunctus est Felix. Liberius misericordiam fecit in clericos, qui peiurauerant, eosque locis propriis suscepit. itemque octauo Kalendas Octobr. Gratiano et Dagalaifo consulibus Liberius humanis rebus eximitur. tune presbyteri et diacones Ursinus Ámantius et Lupus eum plebe sancta, quae Liberio fidem seruauerat in exilio constituto, coeperunt in basilica luli procedere et sibi Ursinum diaconum pontificem in loco Liberii ordinari deposcunt; periuri uero in Lucinis Damasum sibi episcopum in loco Felicis expostulant. Ursinum Paulus Tiburtinus episcopus benedicit. quod ubi Damasus, qui semper episcopatum ambierat, comperit, omnes quadrigarios et im- peritiam multitudinem pretio concitat et armatus fustibus ad basilicam Iuli perrumpit et magna fidelium caede per triduum debacchatus est. post dies septem cum omnibus periuris et

2 uniuerso, V, quod moneo contra Meyerum 4 constantinus V, corr. o? 9 habebitis dubitanter Meyer 11 iuli Vatic. 3786: vili V, iulii οὔ; basilica, quod ante Iuli inserui (cf. ὃ 5), ante trans inseruit o 185 cle-

ros V, corr. 9? 16 in locis « Sirm. 17 Kalendas Octobris Sirm.: Kalendis octob Y dagalaif: fort. c? 20 exio V, corr. o basi- licam Meyer 22 periuria V, corr. o 23 epfé ex epéé corr. V

26 armatus Sirm.: armatos V, quo seruato pro perrumpit dubitanter perducit proponit Meyer

N [I]

E

10

15

20

30

Epist. I 3—9. 8

arenariis, quos ingenti corrupit pretio, Lateranensem basilicam tenuit et ibi ordinatus episcopus et redimens iudicem urbis Uiuentium et praefectum annonae Iulianum id egit, ut Ursinus uir uenerabilis, qui prius fuerat pontifex ordinatus, cum Amantio et Lupo diaconibus in exilium mitteretur. quod ubi factum est, coepit Damasus Romanam plebem, quae sibi nolebat procedere, fustibus et caede uaria perurguere. presby- teros quoque numero septem detentos per officium nititur ab urbe propellere, sed plebs fidelis occurrens eosdem presbyteros eruit et ad basilieam Liberii sine mora perduxit. ^ tunc Damasus eum perfidis inuitat arenarios quadrigarios et fossores omnemque clerum cum securibus gladiis et fustibus et ob- sedit basilicam hora diei secunda septimo Kalendarum Nouem- brium die Gratiano et Dagalaifo conss. et graue proelium eoneitauit. nam effraetis foribus igneque subposito aditum, unde inrumperet, exquirebat; nonnulli quoque de familiaribus eius tectum basilicae destruentes tegulis fidelem populum perimebant. tunc uniuersi Damasiani irruentes in basilicam centum sexaginta de plebe tam uiros quam mulieres occiderunt; uulnerauerunt etiam quam plurimos, ex quibus multi defuncti sunt. de parte uero Damasi nullus est mortuus. post tres autem dies sancta plebs in unum conueniens coepit aduersus eum domini mandata recitare dicentis: nolite timere eos quioeciduntcorpus, animam uero non possunt oeci-

5 dere; psallebat etiam in laudibus et dicebat: posuerunt

mortalia seruorum tuorum escas uolatilibus caeli, carnessanetorum tuorum bestiisterrae; effuderunt sanguinem eorum uelut aquam in eircuitu Hieru- salem et non erat, qui sepeliret. saepe igitur eadem plebs adunata in basilica Liberii clamabat dicens *Christiane imperator, nihil te latet. omnes episcopi Romam ueniant.

23 Matth. 10, 28 25 Psalm. 78, 2 sq.

l eranariis V, corr. o? 6 sibi V: se Sirm. 11 eranarios V, corr. o? ] s

4 Quae gesta sunt inter Liberium et Felicem episcopos

agatur eausa. quintum iam bellum Damasus fecit. a sede Petri homicidas foras! dei autem populus episcopos conuenire multis precibus exorabat, ut memoratum tanta impietate maculatum sententia iusta percellerent; quem in tantum ma-

10 tronae diligebant, ut matronarum auriscalpius diceretur. uoces

ergo plebis ad Ualentinianum principem sunt delatae, qui pietate commotus reditum concessit exulibus. tunc Ursinus cum Amantio et Lupo diaconibus septimo decimo Kalendarum

e

Octobrium Lupicino et Iouino conss. ad urbem rediit. eui

llplebs sancta gratanter occurrit. 864 Damasus tantorum sibi

conscius scelerum non mediocri timore coneussus redemit omne palatium, ne facta sua prineipi panderentur. imperator nescieus quid Damasus perpetrasset edictum prorogat, ut Ursino exilio relegato nulla ulterius populos contentio nefanda collideret. tunc Ursinus episcopus uir sanctus et sine crimine consulens plebi tradidit se manibus iniquorum et sexto decimo Kal. Decembr. iussione imperatoris ad exilium sponte prope-

12rauit. . sed populus timens deum multisque persecutionibus

fatigatus non imperatorem, non iudices nee ipsum auctorem

scelerum et homicidam Damasum timuit sed per coemeteria :

martyrum stationes sine clericis celebrabat. unde cum ad sanctam AÁgnem multi fidelium conuenissent, armatus cum satellitibus suis Damasus irruit et plurimos uastationis suae

13strage deiecit. | quod factum cerudelissimum nimis episcopis

Italiae displicebat. quos etiam eum ad natale suum sollem- niter inuitasset et nonnulli conuenissent ex eis, precibus apud eos molitur et pretio, ut sententiam in sanctum Ursinum proferant. qui responderunt nos ad natale conuenimus, non

14ut inauditum damnemus. ita praua eids intentio caruit quo

nitebatur effectu.

2 dei V: ideo Meyer 9 ioueno fort. ex jouino corr. V 12 omnem V, (ΟΥ̓. ὁ 14 ursinus exilio V, corr. οἷ: Ursino in exilium JMeyer 16 sexta V, corr. o. ^ 17 Kalendas Decembres Srm.: kalendis decem- bribus V 18 nullisque S?rm. 19 Iudicem Sirm. 24 trage V, corr. o

5

Epist. I 9 — II 2. 5

EXINDE PRESBYTERI DIUERSIS MODIS AFFLICTI PER EXILIA ET PEREGRINA LOCA DISPERSI SUNT. EX QUIBUS MARCELLINUS ET FAU- STINUS PRESBYTERI DE CONFESSIONE UERAE FIDEI ET OSTENTATI- ONE SACRAE COMMUNIONIS ET PERSECUTIONE ADUERSANTIUM UERI- TATI PRECES UALENTINIANO THEODOSIO ET ARCADIO, PRINCIPIBUS OPTULERUNT ITA:

(2.) Deprecamur mansuetudinem uestram, piissimi imperatores Ualentiniane Theodosi et Arcadi, ut haec in contemplatione Christi filii dei, qui uestrum iuuat imperium, infatigabiliter

10 legere dignemini. sublime regnum uestrum tunc ad sublimiora

1

e

dei patris omnipotentis et Christi unigeniti filii eius opitulati- one conscendit, cum nee in exiguis hominibus despicitis ueri- tatem nec in multis uel potentibus mendacium roboratis. hoc enim iustissimum est et saluberrimum apud regnum iustitiae, ut personae probentur ex merito ueritatis, non ueritas prae- sumatur ex potentia personarum; siquidem ius saeculi ideo scriptum est, ne contra uerum aequumue potentia uel multi- tudo praeualeat, etiamsi ab exiguis uindicéetur. ^ quod si haec

1—6 in V $psa quoque litteris minusculis scripta seiunzi ab eis quae praecedunt wt eius, qui primam collectiunculam (epp. 1—40) conflawit 2 faustus V, corr. o 3 uere V et ostent. Meyer (cf. titulum ep. 2 quem exhibet ): ex ostent. V 6 ita EXPLICIT LIBELLUS QUORUMDAM SCHISMATICORUM. INCIPIT EPISTOLA CATHOLICORUM [7

2. Libellus datus est Constantinopoli a. 383 qel 384. Praeter Auellanam collectiónem extat in codicibus hisce: 1) Paris. lat. 12097 (— τὸ; 2) Sangall. 190 (— 5); 3) Paris. lat. 1564 (— x); 4) Albig. 2? (— 9); 5) Tolos. 364 (— y). 9? — consensus codicum ποχφχ aut omnim Qui, ubi wnus alterue deest, reliquorum; X — consensus codd. nox, Y — consensus codd. oy. cf. Prolegom. cap. III — "6 titulum Incipit de confessione uere fidei et ostentatione sacrae communionis (communis χα) et persecutione (persecutionis «c) aduersante (aduersanti Y) ueritati (ueritatis xs) praepomnit €, mis? quod his omissis Incipit epistula epi- scoporum ad imperatores breuis statutorum praefigit x 9. Christi om. ᾧ fii e 12 conscendet V in om. Y dispicetis π, dispicites o, dispieitis x, despectis o, dispectis y 14 etenim Φ 15 ueritas om. Φ 16 ius saeculi Sirmond: eius saeculi V, om. ᾧ

6 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

tanta cura etiam in rebus rei publieae a uestra tranquillitate .

et prouisione seruanda est, ut contra omnem uim potentiamue etiam in minimis ius ueri optineat, quo possit tradita uestro imperio dei nutu florere res publiea, quomodo in negotiis diuinis sanctae fidei ueritas impiorum caterua et fraudulen- tissimis eorum eireumuentionibus obfuscatur et premitur? maxime eum uos principes Romani imperii piam Christianae religionis fidem puritatemque tot uestris constitutionibus uindiceetis: totum quidem quia ueneratores Christi filii dei pro fide catholiea decernitis et omni nisu contra haereticos et perfidos imperii uestri auctoritate conscribitis, non quasi aliqua propriae sententiae noua temptantes, sicut quidam anteriores principes in suam aliorumque perniciem conati sunt, sed ut ostendatis uestras sententias uestramque piam fidem cum sacris scripturarum diuinarum sententiis et piis confessi- onibus conuenire. sed hoe cum magis post atrocissimas prioris temporis persecutiones iuuare sanctam deberet ecclesiam, magis affligit, eum idem ipsi egregii episcopi, qui eam ante hoe sub adsertione uel adsensu haereseos persecuti sunt, nunc quoque sub auctoritate catholiei nominis persecuntur et, quanto nunc sub ementita piae fidei professione hoc fraudulentius agunt, tanto et perniciosius grassantur et dolentius aestuat ueritas, quod ei adhuc non licet nec sub uobis imperatoribus, qui piam fidem defenditis, respirare. sed ne hoc ad inuidiam sime rei probatione referre uideamur, causam ut possumus explieamus; quaesumus autem, supplices quaesumus, ut regias aures uestras nobis exiguissimis commodetis, dum ostendimus

2 seruandae istud Φ 3.ius 9: eius V ueri V: ueritatis Φ obtineat Φ uestri imperii $ 5 fraudolentissimis Φ . 8 puritatis- quae Φ 9 quia V: qua X, quae Y . 10 omni nisu V: omnes Ym, ois c, omnisx 18 suam X: sua VY quanati Φ 14 piam fidem Φ: fidem piam V . 17 proprioris Φ 21 ementia V, corr. o: mentiti X, mentite Y . piae X: pia V, pii Y 22 et om. x crassantur Vx aestuat er aestuas corr. V: est ut Φ 23 ei om. x sub om. Y 24 respirare V — inuidam V 25 possumus (possimus X) explicare b 26 autem om. Φ quaesumus om. 9

Ld

0

σι

10

[un E51]

20

25

Epist. II 2—6. 7

non nos esse hàereticos et tamen quasi haereticos uehementer adfligi, cum nec ipsi, qui nos uehementer adfligunt, uel socii eorum possint nunc dicere uel probare, quod simus haeretici, sed ne quidem de se negare, quod superiori tempore haeresim aui acerrime uindicauerint cum intolerabili supplicio fidelium aut certe ei manus dederint damnata catholica fide, quam prius adserebant, dum metuunt pro Christo filio dei esilium perpeti, pro quo etiam laico fideli quaeuis mors atrocissima subeunda est, quia nobis donatum est, ut ait apostolus. pro Christo, non tantum ut in eum credamus sed ut etiam pro illo patiamur; talis enim mors uel passio beatae inmortalitatis occasio est.

Non]latet mansuetudinem et deuotam deo religionem uestram, quam impia quamue pestifera sit haeresis Arriana, contra quam ἃ patribus nostris apud Nicaeam spiritali uigore con- scriptum est, ita ut et apostolicae fidei pia confessio serua- retur atque ipsius haeresecs perpetua damnatio seruaretur, ne quis falli posset in posteris. sed Arrius ut cor Pharaonis non credens diuinam in se tunc datam fuisse sententiam nescio qua ratione subripuit apud Constantinum sperans, quod ipsius suffragio spiritalium sacerdotum sententia rescissa recipi posset in ecclesiam. denique idem Constantinus iusserat, ut ei sanctus aec beatae memoriae episcopus Alexander communicaret, non ile Alexander, qui fuit diuinae fidei episcopus in Alexandria (qui et plenus sapientia et spiritu sancto feruens eundem Arrum primus et detexit et expulit et in perpetuum damna-

9 Philipp. 1, 29

2 cum nec ipsi om. V — 3 eorum V : quorum 4 uel probare om, Φ 8 Ἰοῖοο V 1l ut om. π 15 nicheam Φ spiritali V: tali con- scripta Φ 16 et om. 4 . confessio Vzxy: confessione co 17 atque ipsius . seruaretur om. m damnatione «b seruaretur V: fir- maretur 4m marg. o? Sirm. [18 posset o: posse V, possit arius V 19 diuina Φ 21 spiritalium Vo: spirete talium m, speret et talium » spiret et alium o, spiret et talium y; specialium Srmond, rescigsa om, ᾧ 22 deneque V constantius Φ ei V: eis X, eius Y 29 communicaret non ille alexander om. Y 20 früens Φ 26 perpetuo Φ

8 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

uit), sed iste Alexander, qui in hae Constantinopolitana urbe fuit et ipse admirabilis episcopus. qui cum uideret, quod Arrius saeculi istius rege niteretur, exclamauit ex imo pectoris dolore stans in loco sacrari ad Christum uerum et sempi- ternum regem et dominum omnium regum, ne illam labem in ecclesia pateretur intrare. cuius oratio quam constans fuerit, quam fidelis, hinc probatum est, quod idem Arrius, antequam intraret ecclesiam, dedit poenas nouas et grauis- simas usque ad turpem interitum. nam cum pridie quam se putauit sanctam ecclesiam imperatoris auxilio homo impius intraturum, eum nihil languoris, nihil doloris in corpore pa- teretur sed, quod grauius est, solo animi morbo insanabiliter aegrotaret, humana consuetudine secessum petit atque illic eum sedit, grauissimo repente dolore cruciatus omnia sua uiscera et ipsum cor, quod erat thesaurum impietatis, effudit in stercora atque ita (mirabile dictu!) internis omnibus euacuatis attenuatus est uel ad momentum sicut luridati corporis tabe resolutus est, ut per angustias foraminis ei sedilis totus ipse laberetur. digna haec poena impio, digna haee mors turpis pestifero haeretico atque de spiritu diaboli foetidissimis mem- bris digna haec sepultura: nouo enim exemplo et cruciarr debuit et perire, qui nouas aduersus unigenitum filium dei commentatus fuerat impietates, dicens eum non uere de patre natum et quia erat, quando non erat, et quia ex nihilo sub-

1l hac om. 9 2 uiderit 6 3 regni (regno Y) teneretur (teneret «) «b eximium Φ 4 dolo ^ loca V 6 ecclesiam Sirm. * hic V 9 quam V: iam Φ 10 homo V: immo 11 langoris Vac 12 quod om. o 13 petiit Φ 14 cum sedit X: dum sedit Y, cum sederet V repente om. Y 15 thesaurus o? 16 dictum Φ inter- aneis P 17 monumentum V luzridati z, lurididati cx, 1ur1didati Y tabes est lotus est «y, tabes est solutus est o, tabes lotus est c, tabis est lutus est π 18 ut om. ^ 19 haec poena impio digna om. haeo mors 20 menbris V 2] digna. om. ᾧ haec V: ac 9 22 perire qui] fimis folii 47 in y; exciderunt duo folia, ita ut folium, quod hodie est 48, incipiat inde a uerbis fidem integram nec sub (8 83) 23 impietatis dicente Φ 24 qui erat quod non Φ etom. X

20

Epist. II 7—12. 9

stitutus est, ne eiusdem substantiae et diuinitatis et sempi- ternitatis et ommnipotentiae, cuius et pater est, crederetur. hoe ideo retulimus augustae mansuetudini uestrae, ut uero 9 intenta uestra prudentia animaduertat, quam uenerabilis fides sit conscripta apud Nicaeam aduersus Arrium, eui et deus non solum per auctoritatem scripturarum diuinarum sed etiam per sacratissimam orationem sancti quoque Alexandri testi- monium dedit, et quam exseerabilis est impia doctrina Arrii, quam in ipso Arrio nouo genere supplicii sententia diuina 10 damnauit non expectans in illo diem iudieii, ut exemplo poe- nae eius ceteri perterriti praecauerent, | quo utique exemplo l0 nec illud dubitandum est, etiam hos apud deum esse damnatos, qui Árrii impiam doctrinam renouandam uel suscipiendam esse crediderunt. quomodo enim eos perpetua poena disiungit, quos 15 impla doctrina non separat? pares reos etiam uestris legibus unus carcer includit atque una ferit sententia. sed et illud ambigi non potest, hos esse uere catholicos, qui per exilia, per genera suppliciorum, per atrocitatem mortis illam fidem sine dolo uindieant, quae apud Niecaeam euangelica atque 20 apostolica ratione conscripta est, quam deus apertissime pro- bauit supplieio Árrii impugnantis eam. — quod si haec apud 11 uos uera sunt, quae apud scripturas diuinas uera roborantur, aduertite, piissimi et religiosissimi imperatores, in quo rei sint, qui sub his diuinis regulis et professionibus fidem suam :; ac deuotionem Christo deo consecrauerunt nullum timorem diuino timori praeponentes. 864 licet Arrius sit sepultus in 12 stercoribus, reliquit tamen suae impietatis heredes; denique non defuerunt uermes, qui de eius putrido cadauere nasce-

οι

l.nec X et diuinitatis . . omnipotentiae om. V 2 creditur Φ 9 auguste Vo: augusti x, agusti «c 5 nichenam «o, nicenam o, ny- cheam x 7 quoque om. o 9 in om. Φ arriano Φ 10 illo diem g?: illo die VX, illum diem o ut V: sed ut Φ 11 praecauerint πχφ 12 eum Φ 14 poena om. o 17 hos πσ, os o: hoc Vx 20 aplica V 24 diuinis om. x 26 arius V in om. V 27 stercoribus aliquos famen suae impietatis heredes dereliquit «b reliquid V 28 qui de V quid xc, qui x? putredines σφ, putridines x, putritudines π

10 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

rentur. per quos quae gesserit diabolus artifex erroris, longum est exsequi, etiamsi exsequi possemus; infinita sunt enim et ineredibilia, non tamen falsa. illud uero nune, quod ad prae- sentem causam facit, exponimus, quod imperatorem Constan- tium per fraudulentam disputationem Arrianae impietatis partieipem fecerunt. dedissent et isti in praesenti poenas, si non oporteret secundum apostoli sententiam et haereses esse, 18 ut probati manifesti fierent. — habentes ergo hi, quos diximus, uermes Arrii adsistentem sibi regiam potestatem primum quidem per singulos in euersionem catholicae fidei et in ex- 1o cidium sacrae religionis pro Arriana impietate contendunt, ita ut resistentes aut calumniis adpeterent uel poenis uel exilio cruciarent et necarent. ubi tamen amplius per suam rabiem grassati sunt et fecerunt sui ubique terrorem, non iam con- tenti ire per singulos, postremo cogunt undique in unum ts episcopos conuenire et datur locus ad synodum Orientalibus quidem Seleucia Isauriae, Occidentalibus uero ciuitas Arimi- l4nensis. atque illic primum quidem episcopi pro sancta flde uenientes confirmant illam expositionem, quae apud Nicaeam conscripta est, ita ut nihil inde minueretur, eo quod euan- so gelicam fidem uerbis inexpugnabilibus expliearet et Arriü im- piam doctrinam diuina auctoritate damnaret. tunc demum oblatam ab Ursacio, Uakente, Germinio et Gaio huiusmodi fidei conscriptionem, quae et fidem catholicam reprobaret et Arrium absolueret, immo et introduceret pestiferam eius doe- 96 trinam, execrantur et damnant tam impiam fidem eorum quam etiam ipsos, inexpiabile scelus esse iudicantes, qui patrum fidem uenerabilem uiolent, si hos tam impios atque impiam ]5eorum conscriptionem pateretur ecclesia. ^ mittunt quoque

οι

7 Cor. I 11, 19

2 possimus Φ᾽ 3 uero omzx 4constantinum 9 adsentientem Φ primus V 11 arrianam impietatem Φ ita ut resistentes «sque ad inuadere non potuerunt, (8 75) om. ᾧ 12 penis V 14 crassati V

1 sui scripsi: sibi V 17 isaurire V areminensis V 23 ursatio V 27 qui scripsi: si V

οι

10

90

Epist. II 12—19. 11

decem legatos ad imperatorem Constantium scribentes, quae gesta sunt, et hortantes simul, ut ipse quoque decreta patrum

pro fide uenerabili contra haereticos inuiolata seruaret. mit- 16

tunt sane et haeretici legatos: quos tune familiarissime et ut suos suscepit Constantius; eos uero legatos, qui pro fide catholica eontra haereticos uenerant, reprobat et per suos nunc gratia inuitat, nunc minis perterret et interim sola dilatione diseruciat, ut in ultimum, cum iram regis metuunt, cum non dignantur pro Christo filio dei exilium perpeti, cum propriis sedibus et ecclesiarum perniciosissimis possessionibus oblec- lantur, rescindant, quod pie uindicauerant, et suscipiant, quod

ut impium damnauerant. liceat in hoc apud uos religiosos 17

imperatores in causa dei dolentius ingemiscere: episcopi plus iram regis terreni timuerunt quam Christum uerum deum et sempiternum regem; grauius exilium temporale esse crediderunt quam perpetuam poenam secundum Esaiam indormitabilis uermis et ignis inextinguibilis; suauiora habuerunt propria domicilia et possessiones quam in regno Christi beatam et

perpetuam habitationem. — sed Constantius non contentus 18

ruina et labe decem legatorum mittit Ariminum, ut omnes illie episcopi similiter uerterentur. qui et ipsi malo illo exemplo legatorum suorum piam fidem patrum, quam uindicauerant, reprobant subsceribentes in illa fide Arrianorum, quam integro

et libero iudicio damnauerant. ^ aduertit sapientia uestra 19

Ariminensem synodum piissime coeptam sed impiissime ter- minatam. eadem autem et apud Seleuciam Isauriae ab epi- scopis impietas commissa est. iudicate, piissimi et religiosis- simi imperatores, in quo rei sunt et in quo merentur adfligi, qui nolunt cum talibus episcopis conuenire, qui cum primum fidem integram uindicarent et impiam fidem reprobarent, postea, cum metuunt exilium, cum rebus suis et sedibus obleectantur. uertunt sententias, damnantes ad nutum haeretici imperatoris

16 Esaias 66, 24

10 perniciosis siriis V, corr. o 11 rescindunt V, corr. o — suscipiunt V, corr.o 18 ingemissere V 24 damnauerunt V, corr. Sirm. 29 quia:qu V

12 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

ilam apostolieam, quam uindieauerant, fidem et suscipientes 20ilam Arrii, quam reprobauerant, impietatem. ^ nonne gratum habere debuerunt, si tamen credebant futurum dei iudicium, omnia mala perpeti quam esse uenerabilis fidei proditores, cuius uirtus sancti quoque Alexandri orationibus οὖ Arrii s supplicio fuerat adprobata? maxime cum et gloriosae passionis praecessisset exemplum licet paucissimorum episcoporum, qui ne euangelieam apostolieamque fidem uiolarent, ne impiis adquiescerent, non exilium, non supplicium nee aliquam atro- 2leitatis mortem recusauerunt. denique ante synodum Arimi- 10 nensem Paulinus de Triueris constantissimus episcopus datur in exilum piam fidem uindieans et execrans consortium 22 Arrianorum. — sed et apostolicus uir Lucifer de Sardinia Ca- ralitanae ciuitatis episcopus ob hoc, quod bene esset agnitus per contemptum saeculi, per studium sacrarum litterarum, 15 per uitae puritatem, per eonstantiam fidei, per gratiam diui- nam, a Romana ecclesia missus est legatus ad Constantium et ob hoe, quod fidem uenerabilem uindicauit, quod detexit et conuicit haereticos, ductus est in exilium cum omni atro- 23 citate iniuriarum. similiter et Eusebius a Uercellis nec uon 20 et Dionysius Mediolanensium, Constantio regi primum fami- liaris, cum adhuc ignoraret eum fautorem esse haeretieorum; postea tamen quam ei cognitum est et probatum, quod hae- reticos uindicaret, respuit regis impiam familiarltatem, malens exilium, ne Christi dei amicitiam perderet, ne sanctorum con- 3$ 24sortium non haberet. sed et Rodanius mittitur in exilium nee non et Hilarius, qui etiam scripta contra haereticos et praeuarieatores edidit, licet postea uero interruperit fauens praeuarieatoribus, ut non dicamus interim, quia T ubi et haere-

5 uirtus V: ueritas Sirm. 7 quinec V, corr. o? — atrocitatis mortem V: mortis atrocitatem Sirm. 15 sacrum V, eorr. Sirm. 21 dionisius V 25 amicitias V, corr. o 29 ubi et corrupte V: fauit Mazochius, Commentar. Neapol. Kalend p. 576; interim Xhaereticis? quia ubi (prae- uaricatoribus ibi? et haereticis editor Oxoniensis

10

15

20

25

30

Epist. II 20—29. 13

ticis, in quos eloquentiae suae uiribus perorauerat. Maximus 25

quoque de Neapoli Campaniae, eo quod esset inhabili stomacho et corpore delicatior, primum quidem, ut cederet, diu ad- flictus iniuriis, deinde ubi ob constantiam animi fideique uirtutem carnis infirmitate non uincitur, ductus estin exilium

atque illic. martyr in domini pace requieuit. 5868 et Ru-26

fininus, mirae quidem simplicitatis sed admirabilior in tuenda fide, effusione sui sanguinis praeuenit exilium. denique cum pro fidei integritate persistit, hune Epictetus atrox ille et dirus de Centumcellis episcopus ante raedam suam currere coegit et, cum diu currit, sic in uia ruptis uitalibus sangui- nem fundens expirauit. sciunt hoec Neapolitani in Campania, ubi reliquiae cruoris eius in obsessis corporibus daemonia affligunt, pro gratia utique fidei illius, pro qua et sanguinem

fudit. ^ fuerunt et alii episcopl de Aegypto, licet pauculi, 27

quorum ali in fugam uersi sunt, alii uero in exilium dati, eo quod nollent cum episcopis impiis et crudelibus conuenire. quam utique salubre fuerat, quam pulerum quamue gloriosum, si omnes illi episcopi pari uirtute et simili conspiratione fidem, quam recte semper uindicauerant, in finem usque ser. uassent, non exilia neque supplicia pertimescentes ad capiendam utique futuram in dei Christi regno perpetuam beatitu-

dinem! οὖ tacemus, quod fortassis ipsum illum Constantium, 28

quamuis regni potestate terribilem, tantorum tamen episco- porum unita constantia confutasset οὖ frangeret, fortassis etiam et intellegere fecisset magnum pretium esse istius fidei, pro qua nullus episcoporum exilium proscriptiones tormenta mortemque recusaret. sed paululum territus tantus episcoporum numerus cateruatim dederunt manus impietati et ad maiorem iam uesaniam inealluit impietas tam facili strage multitu-

dinis. non hoc minus sacrilegium est, non haec minor im-29

pietas, quam si sub persecutore gentili idolo sacrificatum est,

9 adflietis V, corr. o 6 Rufinianus Sirm. 10 dyrus V 15 egypto V 27 pscriptiones V, corr. o? 30 incall///uit V (eras. a): incallauit α, in- caluit o, inclinauit cod. Angelic. 292, Sirm. — 32 super secutore V, corr. o

14 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidel etc.

quia et in haeresi perterritum subscribere daemoniis sacri- fieare est, siquidem docentibus scripturis diuinis doctrina 90 daemoniorum est haeresis, sicut et idolatria. ^ interea quia apud quosdam multitudo praeponitur ueritati, eo quod pau- eulos habeat sectatores, et ob hoe affligimur, quod in paucis sequimur inuiolabilem fidem et multos uitamus propter impias haereses et sacrilegas praeuaricatorum subscriptiones: quid censetis in hae causa, o iustissimi imperatores et catholicae fidei uindices? de his duabus partibus cui caleulum datis? una est pars, in qua multi sunt episcopi; sed ubi multi sunt, 10 ilie per praeuarieationem sacra Christi fides uiolata est semper ante defensa, ilic metu regis Arri suscepta impietas est semper ante damnata. ubi uero paucissimi sunt, illie per exilia, per cruciatus, per effusionem sanguinis, per ipsam mortem fides Christi uindicatur et ÁArrii impietas atque omnis 15 3lhaeresis αὖ summum malum execrabiles sunt. 868 etsi non est dubitandum paucos episcopos esse pretiosos de merito confessionis et inuiolabilis fidei. multos uero nullificari merito haereseos uel praeuaricationis, quia in causa ueri, maxime in causa religionis et sacrae fidel, non numerus numero compa- 20 randus est sed pura illa apostolica fides probata exiliis, pro- bata cruciatibus licet unius, multorum infidelitatibus praepo- nenda est: tamen necessarium est damnatae praeuaricationis diuinum quoque praesens proferre doeumentum, ut sicut in ΑΥ̓ΤΟ impia secta eius diuina animaduersione punita praeiu- 35 dicat et de sectatoribus eius, quod eadem illos poena maneat, qua torquetur et Arrius, ita et de praeuaricatoribus sacrae fidei nihil aliud sentiendum sit, quam quod in uno uel duobus praeuarieatoribus poenis praesentibus diuino iudicio deter- 32 minatum est. Potamius Odyssiponae ciuitatis episcopus so primum quidem fidem catholicam uindieans, postea uero prae- mio fundi fiscalis, quem habere concupiuerat, fidem praeuari-

Q

2 cf. Timoth. I 4, 1

2 est p? Sirm.: et V 8. idololatria Sirm. 6 uitemus V, corr. Sirm, 90 potamus V . odyssipene V: Olysippone c? in marg.

[^

10

LS Qt

2

ce

to [51]

30

Epist, II 30—35. “1

catus est. hunc Osius de Corduba apud ecclesias Hispaniarum et detexit et reppulit ut impium haereticum. sed et ipse Osius Potami querela accersitus ad Constantium regem minis- que perterritus et metuens, ne senex et diues exilium pro- seriptionemue pateretur, dat manus impietati et post tot aunos praeuarieatur in fidem et regreditur ad Hispanias maiore cum auctoritate, habens regis terribilem iussionem, ut si quis eidem episcopus lam facto praeuarieatori minime uelit com-

municare, in exilium mitteretur. ^ sed ad sanctum Gregorium 33

Eliberitanae ciuitatis constantissimum episcopum fidelis nun- tius detulit impiam Osii praeuaricationem; unde et non ad- quiescit memor sacrae fidei ac diuini iudicii in eius nefariam communionem. sed Osius, qui hinc plus torqueretur, si quis ipso iam lapso staret integram fidem uindicans inlapsa firmi- tate uestigii, exhiberi facit per publicam potestatem strenuis- simae mentis Gregorium, sperans quod eodem terrore, quo ipse cesserat, hune quoque posse cedere. erat autem tunc temporis Clementinus uiearius, qui ex conuentione Osii et generali praecepto regis sanctum Gregorium per officium

Cordubam iussit exhiberi. ^ interea fama in cognitionem rei 34

cunctos inquietat et frequens sermo populorum est 'quinam est ille Gregorius, qui audet Osio resistere?' plurimi enim et Osii praeuaricationem adhue ignorabant «et), quinam esset sanctus Gregorius, nondum bene compertum habebant. erat enim etiam apud eos, qui illum forte nouerant, rudis adhuc episcopus, licet apud Christum non rudis uindex fidei pro

merito sanctitatis. — sed ecce uentum est ad uicarium et multi 35

ex administratoribus intersunt et Osius sedet iudex, immo οὗ supra iudicem, fretus regali imperio, et sanctus Gregorius exemplo domini sui ut reus adsistit non de praua conscientia sed pro conditione praesentis iudicii, ceterum fide liber, et est magna expectatio singulorum, ad quam partem uictoria

l ossius V et sic semper per duplicem s hyspaniarum V 3 Po- tamii Sirm. querela V minisque S?rm.: in his que V — 10 eliberi- tarie V, corr. p? 16 quod del. g?, om. Sirm. 28 et add, Sirm.: om. V 32 at V, corr. o

16 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei ete.

declinet. et Osius quidem auctoritate nititur suae aetatis, Gregorius uero auetoritate nititur ueritatis; ille quidem fiducia regis terreni, iste autem 1iducia regis sempiterni. et Osius scripto imperatoris utitur, sed Gregorius scripto diuinae uocis 906 obtinet. | et cum per omnia Osius confutatur, ita ut suis 5 uocibus, quas pro fide et ueritate prius scripserat, uindicaretur, commotus ad. Clementinum uiearium 'non' inquit *cognitio tibi mandata est sed exsecutio. uides, ut resistit praeceptis regalibus: exsequere ergo, quod mandatum est, mittens eum in exilium". sed Clementinus, licet non esset Christianus, 1 tamen exhibens reuerentiam nomini episcopatus in eo maxime homine, quem uidebat rationabiliter et fideliter obtinere, re- spondit Osio 'non audeo inquiens 'episcopum in exilium mittere, quamdiu adhuc in episcopali nomine perseuerat. sed da tu prior sententiam eum de episcopatus honore deiciens i5 et tunc demum exequar in eum quasi in priuatum, quod ex 94 praecepto imperatoris fieri desideras. αὖ autem uidit sanctus Gregorius, quod Osius uellet dare sententiam, ut quasi deiectus uideretur, appellat ad uerum et potentem iudicem Christum totis fidel suae uiribus exclamans Christe deus, qni uenturus 90 es iudicare uiuos et mortuos, ne patiaris hodie humanam proferri sententiam aduersus me minimum seruum tuum, qui pro fide tui nominis ut reus adsistens spectaculum praebeo, sed tu ipse, quaeso, in eausa tua hodie iudica, ipse senten- tiam proferre dignaberis per ultionem. non hoe ego quasi ss metuens exilium fieri cupio, cum mihi pro tuo nomine nullum supplicium non suaue sit, sed ut multi praeuaiicationis errore liberentur, cum praesentem et momentaneam uiderint ulti-

20 cf. Petr. I 4, 5 (Timoth. II 4, 1)

4 utitur V: nititur Sirm. scripta S?rm. 6 iudicaretur o 1l ex- ibens V . in eo o: meo V 12 homine ras. ez homine V 15 dei- cient V, corr. o? 17 werba ut autem uidit «sque ad iudicare (8 40) fere ad uerbum adfert Pseudo-Isidorus de uiris illustr. c. 14 18 dare V: ferre Isidor. deiectum V, corr. p? [19 ad uerum οἷ: aduersum V 20 uisceribus Isidor. 25 dignare Isidor. non ego quasi exilium metuens fugere cupio Isidor. 26 metves V, corr. o

m

10

Epist. II 36—42. 17

onem'. et cum multo inuidiosius et sanctius deum uerbis 98

fidelibus interpellat, ecce repente Osius, cum sententiam conatus exprimere os uertit, distorquens pariter et ceruicem de sessu in terram eliditur atque illic expirat uel, ut quidam uolunt, obmutuit. inde tamen effertur ut mortuus. tunc ad- mirantibus cunctis etiam Clementinus ille gentilis expauit et, licet esset iudex, tamen timens, ne de se quoque simili sup- plicio iudicaretur, prostrauit se ad pedes tanti uiri obsecrans eum, ut sibi parceret, qui in eum diuinae legis ignoratione peccasset et non tam proprio arbitrio quam mandantis imperio.

erat tune stupor in omnibus ae diuinae uirtutis admiratio, 99

quod in illo spectaeulum totum nouum uisum est: nam qui

proferre uoluit humanam sententiam, mox diuinam perpessus

15

20

τῷ et

90

est grauiorem, et iudex, qui iudicare uenerat, iam pallens ut reus timebat iudicari, et qui quasi reus in exilium mittendus adstiterat, a iudice prostrato rogabatur, ut parceret quasi

iudex. inde est, quod solus Gregorius ex numero uindi-40

cantium integram fidem nec in fugam uersus nec passus exi-

lium, eum unusquisque timuit de illo ulterius iudicare. —uide- 41

tsne damnatae a deo praeuarieationis mira documenta? scit melius omnis Hispania, quod ista non fingimus. sed et Potamio non fuit inulta sacrae fidel praeuaricatio. denique cum ad fundum properat, quem pro impia fidei subscriptione ab imperatore meruerat impetrare, dans nouas poenas linguae, per quam blasphemauerat, in uia moritur nullos fructus fundi

uel uisione percipiens. non fuit auari hoe tormentum leue: 42

moritur, qui propter concupiscentiam fundi fiscalis fidem sacram uiolauerat et, cum ad fundum properat, poenali morte praeuenitur, ne uel uisionis solatio potiretur. in saero euan- gelio legimus uerba improperantis ad diuitem, qui sibi de

2 Osius residens fastu quasi regalis imperii cum Isidor. 9 conatus scripsi: conatur V, conaretur Isidor. | ceruicem ac de Isidor. 4 illico Isidor. ὃ tanti V: sancti Isidor. Sirm. 10. mandantis Isidor.: man- datis V 12 nouum Gans (Kirchengesch. von Spanien II 277): noui- mus F 18 uersus est nec passus est exilium Isidor. 19 iudicare Isidor.: uindicare V

XXXV. T

18 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

conditis uanissime 2loriabatur: stulte, inquit, hac nocte anima tua abs teaufteretur;quae praeparasti, cuius erunt? si quis hoc scriptum et de Potamio conuenire con- sideret, intelleget in eum non leuiter iudicatum, maxime pas- sum linguae supplicium, in qua et diues ille apud inferos 43 uehementius cruciatur. 5864. et Florentius, qui Osio et Po- tamio iam praeuarieatoribus sciens in loco quodam communi- cauit, dedit et ipse noua supplicia. nam cum in conuentu plebis sedet in throno suo, repente eliditur et palpitat atque foras sublatus uires resumpsit. et iterum et alia uice cum ingressus sedisset, similiter patitur nee adhuc intellegens poenas suae maculatae communionis. nihilominus postea cum intrare perseuerasset, ita tertia uice de throno excutitur, ut quasi indignus throno repelli uideretur, atque elisus in terram ita palpitans torquebatur, ut cum quadam duritia et magnis eruciatibus eidem spiritus extorqueretur, et inde iam tollitur 4inon ex more resumendus sed sepeliendus. scit hoc, quod referimus, magna ciuitas Emerita, cuius in ecclesia plebs hoe ipsum suis uidit obtutibus. sed et hoc considerandum est, quia Florentius haec passus est, qui nondum subsceripserat so impietati, sed tantum quod communieauit praeuaricatoribus 45fidei non ignorans eorum praeuaricationem. ^ hoc ideo intu- limus, ut uideant ili, quid sibi agendum sit, qui cum non subscripserint ut praeuaricatores, tamen per communionem praeuaricatoribus sibi cognitis copulati sunt, et puto quod s5 46 intellegant, quid exemplo Florentii timere debeant. sed longum est referre alia quoque documenta poenis praesentibus damnatae praeuaricationis, quae diuinum iudicium uariis in loeis exercuit, ad hoc scilicet, ut qui scripturas diuinas qua- dam ratione non respicit, uel praesenti ultionis diuinae animad- so uersione intellegat, quid sibi sectandum sit quidue uitandum.

οι

—

0

9

1 Luc. 12, 20

17 more V: morte inepte Gams l. c. p. 315 22 retulimus Sirm. 30 ultionis scripsi: ultione V diuina o — animaduersionis cod. Corsin. $17 31 uitandum οἷ: utendum V

Epist. II 43—49. 19

uindieare uoluit deus uel in paueos sine dubio et illa ratione, «ne», quàe per scripturam diuinam de praeuarieatorum futuris supplieiis minitatur, uelut fabula putaretur, si nune in hoec saeculo in neminem uindiearet. intellegant nunc omnes 47 5 episcopi praeuarieatores fidei, quam grauissimis suppliciis reseruati sunt, quando in suos socios in hoc quoque saeculo ad stuporem omnium uindieatum est. ^ad hoc enim etiam praesentes poenas praeuarieationis exposuimus, ut quod in paucos uindiceatum est, credatur et in omnes eorum similes 10 uindieari, maxime cum et scriptura diuina hoc ipsum adse- ueret, quod et per praesentia documenta monstratum est, et hoc consideretur, piissimi imperatores, in quo rei sunt. qui eum talibus diuina sacramenta non copulant, quorum et per- petua supplicia saeris leguntur in libris et suppliciorum exempla 5 uidentur in saeculo.

Sed quaesumus miram beniuolentiam uestram, ut adhue48 nobis pro contemplatione Christi dei infatigabilem audiendi patientiam commodetis, dum adhue, summatim licet, ex- ponimus, in quantum creuit impietas. .execrabiles enim

0 Árriani in partibus Orientis et maxime in Aegypto non fuerunt hoc solo contenti, ut episcopi dammata fide integra in eorum impiam sententiam deelinarent, sed hos ipsos, qui primum fuerant per catholicos episcopos ordinati, ubi pro eorum desideriis subseripserunt, in laicorum numerum exige

?» bant et postea iterum 608 idem haeretiei episcopos ordi nàbant, ut non solum fidem catholicam damnare uiderentur sed etiam ordinationem faetam per catholicos episcopos. ἰη- 49 tendite in hoc aduersus catholicos quasi quendam triumphum haereticorum et miseram et quasi ultimam et foedissimam

:) captiuitatem in his episcopis, qua damnata pia fide et catho- lieis episcopis in eorum se dominium delusionemque tradiderunt metu exilii et ut episcopale nomen apud homines retinere uiderentur, quod utique iam apud deum post subscriptiones

2 ne add. »? 19 execrabilis V, corr. o 20 egypto V 28 qdam V 90 qua damnata scripsi: quadam nata V, condemnata Sirm. 92 per- tinere V, corr. o? Sirm.

ΟΣ

-

20 Marcellini et Faustini de confessione uerae fidei etc.

impias non habebant. sed ideo nominis istius etiam cum omni dedecore quaerebatur auctoritas, ne illis possessiones ecclesiae tollerentur, quas utinam numquam fpossedisset ecclesia, ut apostolico more uiuens fidem integram inuiolabiliter possi- deret! et nunc his talibus non communicare summa impietas 5 dicitur et hoc sub uobis imperatoribus, qui, ut uestrae con- stitutiones elocuntur, uenerabilis ecclesiae diuinam sanctimoniam uindicatis (non est autem mirum, si haec tam atrocia eorum 50 commissa occupati rei publicae prouisionibus ignoratis) has eorum impietates execrantes episcopi, qui pro fide poenas τὸ exilii perpetiebantur uel qui se in fugam dederunt, licet essent corpore discreti per interualla regionum, tamen spiritu in unum positi per mutuas litteras apostolieo uigore decernunt nullo genere talibus episcopis posse communicari, qui fidem illo modo, quo supra retulimus, prodiderunt, nisi si laieam postu- 15 51 lauerint communionem dolentes suisimpietatibus. ^ sed mortuo Constantio patrono haereticorum Iulianus solus tenuit im- perium, ex cuius praecepto omnes episcopi catholici de exiliis relaxantur. solet hoe facere diuinitas, ut etiam per aduersarios Christianae religioni suae consulat, ut tanto magis, qui cul. 2o o2tores sunt Christi, pro fidelibus elaborent. | sed non multo post Iuliano intercepto Iouianus efficitur imperator, qui uin- dicans fidem catholicam dedit caleulum episcopis catholicis. sed illi evregii episcopi, quamquam; sub Constzntio integram, quam uindicauerant, fidem haeretica subscriptione damnauerant, 36 uidentes quod imperator pro catholicis episcopis interuenit, iterum se ad confessionem fidei catholicam transtulerunt. et ubi iam fides et ueneratio Christi est, quando pro terreni imperatoris arbitrio episcopi nune ex catholicis fiunt haeretici et idem ipsi ex haereticis ad fidem catholicam reuertuntur? so ὅ8 5648 etsi quidam confessores fatigati in ultimo talium se com munioni iungendos esse crediderunt euertentes illa statuta, quae prius aduersus eos prophetica et euangelica atque apo-

20 religionis V, correxi 22 iobianus V 24 quamquam scripsi: quam V 82 statua V, corr. o?

E

1

c

- Bt

20

25

Epist. II 49— 56. 9]

stoliea auctoritate decreuerant, numquid hoe potest diuinam ob- ruere ueritatem? numquid hoe potest euangelicis praeiudicare doctrinis? numquid apostolicas labefactare sententias et illam praesertim dei uocem dicentis: qui perseuerauerit usque

in finem, hie saluus erit? sed et apostoli Pauli uasis electionis 54

a Christo domino pronuntiati, cuius ad Galatas scribentis haec uerba sunt: sed etsi nos aut angelus de caelo euan- gelizauerit praeterquam euangelizauimus uobis, anathema sit! unde etidem ipse inferius in eadem epistola pro- sequitur dicens: si enim, quae destruxi, haee iterum aedifieo, praeuaricatorem me constituo. confessor utique factus est de euangeliis, de uocibus prophetarum, de dcetri- nis apostolorum: quis fidelium dubitet hune confessionis meritum non habere, si scripturarum diuinarum iura subuertens

5» incipiat aedificare, quae destruunt euangelia? an non scripturae :

diuinae impugnantur, quando cum episcopis filii del negatoribus pax ecclesiastica copulatur? quis est enim, qui considerans uim diuinae religionis pacem perfidorum deo placere confidat, nisi si, uta patribus decretum est, in laicorum se numerum tradant suae

perfidiae dolentes? ^ sed esto, habeant pacem cum infidelibus: 56

in quo tamen offendunt, in quo laedunt imperatores, in quo rem publieam uexant, qui diuini eontemplatione iudicii huiusmodi pacem respuunt, quae sacrilegos recipit, praeuaricatores fidei honorat, fauet hypocritis, despicit ueritatem, Christi dei ueri filii negatores tamquam dominos ecclesiae constituit, populum perfidiae labe contaminat, euertit euangelia? hine rei sumus, hinc sub nominis uestri auctoritate patimur persecutiones ab his episcopis, qui pro nutu prioris imperatoris haeresim uin- dieantes contra fidem cathclieam perorabant. heu gemitus: idem episcopi aduersus fideles et catholicae fidei defensores

T MaUh-- 10,22 - ^5 eL Aet. 9,15. 6 Gal.